Alisher Navoiy she’riyatida tushunilishi oson bayt va g‘azallar talaygina. Bunday g‘azallarni sharhlashda odatda she’rning badiiy-estetik jihatiga ko‘proq e’tibor beriladi. Jumladan, quyidagi baytda “besh kun” va “besh emas” iboralarida tajnis san’ati qo‘llangan.
Uy bino aylab ajabtur elni mehmon aylamak,
Ulki bu uy ichra besh kun mehmone besh emas.

Bunda shoir “besh” so‘zining ham turkiy ham forsiy ma’nosini qo‘llab (besh so‘zi turkiyda sanoq son, forsiyda “ko‘p”, “ortiq”, “ziyod”, “yaxshiroq” ma’nolarini anglatadi) kishini ma’no-mohiyat sari yetaklaydi, qalbimizni junbushga keltiradi. Tasvir va bayonning zohiriy go‘zalligi uchun, ya’ni ma’no yukidan ozod so‘zlarni shunchaki ohangdorligiga qarab joylashtirish — Navoiydek tasavvuri daqiq shoir uchun mutlaqo yot hodisa. Shuning uchun mumtoz she’riyatimizda qo‘llangan har bir so‘z yoki timsolning tarixiy tadriji haqida ma’lumot to‘plash, tahlil qilish va muayyan she’rga tatbiq eta bilish – tadqiqotchining birlamchi vazifalaridan hisoblanadi.
E.Bertelsdan boshlab, barcha navoiyshunoslar: “Alisher Navoiyni anglash uchun, eng avvalo, u o‘qib-istifoda qilgan kitoblarni o‘rganish kerak”, — degan fikrni ta’kidlaydi. Afsuski, Navoiy she’rlari tahliliga bag‘ishlangan maqolalardagi iqtibos va dalillar, asosan, XV asrdan keyingi manbalardan olinadi.
Navoiy she’riyatini tahlil qilishda uning ma’naviy ustozlari – Hofiz Sheroziy, Amir Xusrav Dehlaviy va Abdurahmon Jomiy ijodi, shuningdek, Mavlono Jomiy huzurida “ta’lim yo‘suni va muqobala usulida” ta’lim olgan, ayrimlarining nomlari “Xamsat ul-mutahayirin”da qayd qilingan adabiy-irfoniy asarlar birlamchi manba vazifasini o‘tashi lozim. O‘shanda baytlar zamirida “yetti qavat parda”ga o‘ralgan ma’no go‘zalliklarini anglab, qalb orom topadi, ruhan qoniqamiz.
“Besh kun” iborasi Sharq she’riyatida qadimdan keng qo‘llangan. Fors-tojik she’riyatining yirik vakili, Navoiyning bilvosita ustozi Xoja Hofiz Sheroziy:
Suxan dar parda mego‘yam, chu gul az g‘uncha berun oy,
Ki besh az panj ro‘ze nest hukmi miri navro‘ziy, —
(Tarjimasi: Ramz tilida so‘zlayman, guldek g‘uncha pardasini och, chunki Navro‘z amirining hukmi besh kundan ortiq emas), — desa, Navoiyni o‘ziga ustoz bilgan turkman shoiri Maxtumqulining:
Uzanging tortarlar, to‘rt kun kechgan so‘ng,
Besh kundan ortiqcha mehmon to‘xtamas, —
degan satrlari bor. Hofiz baytidagi “Navro‘z amiri” iborasi “besh kun”ning tarixini Navro‘z ayyomiga bog‘liq urf-odat va an’analardan axtarishga undaydi. Abu Rayhon Beruniyning “At-tafhim” asarida keltirilishicha, qadimda ajdodlarimiz bir yilni o‘n ikkita o‘ttiz kunlik oyga (jami uch yuz oltmish kun) taqsimlab, qoldiq sifatidagi besh kunni Navro‘z ayyomida bayram qilishgan. Ya’ni bu besh kun yil hisobiga kiritilmagan.
Gardiziyning “Zayn ul-axbor”ida berilgan ma’lumotga ko‘ra, ushbu besh kun shohona kiyingan saroy masxarabozlaridan biri shoh tomonidan qo‘shib berilgan shotirlar bilan shaharni aylanib, Navro‘z ayyomi amiri sifatida ajabtovur hukmlar chiqarar, do‘konlardan shirinlik va boshqa noz-ne’matlarni bepul olib, bolalar va miskinlarga tarqatar ekan. Navro‘z amiri besh kun o‘tgandan so‘ng biror muddatga yashirinib yurishga majbur bo‘larkan, chunki odat bo‘yicha agar qo‘lga tushib qolsa, qattiq kaltaklanar ekan.
Hofiz moziydagi ushbu odat tarixiga ishora qilib, odam bolasining bu dunyodagi hayotini yil sanog‘iga kiritilmagan besh kunning “hukmdor”i – Navro‘z amirining holatiga qiyoslaydi va umrimiz, aslida, o‘tkinchi — muvaqqat ekanligini ta’kidlaydi.
“Besh kun” ta’biri irfoniy manbalarda boshqacha talqin qilinadi. Alisher Navoiy o‘qib-istifoda qilgan manbalardan biri – Xoja Abdulloh Ansoriyning «Ilohiynoma» asarida eng muhim besh kun Junayd Bag‘dodiy talqinida berilgan.
Birinchi kun “yavm ul-mafqud” – o‘tgan kun, yo‘qotilgan vaqt. O‘tmishni xotirlab, bekor o‘tgan zamonga afsus chekish va oldingi muvaffaqiyatlardan mag‘rurlanib yurishdan foyda yo‘q, chunki moziydagi shavkat qaytarilmas, o‘tmish xatolari tuzatilmasdir.
Ikkinchisi “yavm ul-mashhud” – bugungi kun bo‘lib, har bir kishi bu lahzalardan to‘g‘ri foydalana bilishi, o‘zi uchun oxirat ozig‘ini tayyorlab, nafs atalmish dushman bilan ayovsiz kurashib, axloqini tuzata borishi lozim. Aks holda, umr besamar ketishi hech gap emas.
Kelajak, ya’ni ertangi kun “yavm ul-mavrud” deya atalib, bu kun nasib etish-etmasligi hali noma’lum. Xoja Abdulloh Ansoriy ushbu kun talqini haqida, jumladan, shunday deydi: “Ey, aziz, ertangi kunga ishonch yo‘qdir, undan bonasib bo‘lish-bo‘lmasliging yolg‘iz Xudoning O‘ziga ayondir. Senga noayon bo‘lgan narsaga umid bog‘lashing noravo, negaki nasiyaga savdo qilib, sud(foyda)ni ko‘zlamoq savdoyilarning ishidir. Ertangi kunning o‘z vazifalari va o‘z tashvishlari bor, har bir nafas hisobli bo‘lgan bu dunyoda bugungi tashvishni ertaga qoldirish noto‘g‘ri ish”. Xalq orasidagi: “Payg‘ambar ham bugunini ko‘ribdi”, — maqoli shundan dalolat beradi.
To‘rtinchi kun “yavm ul-mav’ud” – va’da qilingan kun, ya’ni bu dunyoni tark etish kunidir (Maxtumqulining: “Uzanging tortarlar to‘rt kun kechgan so‘ng”, — misrasini eslang). Bu jamiki tirik jonga va’da qilingan kundir. O‘lim muammosi – din, fan, falsafa va adabiyotning umumiy va abadiy jumboqlaridan. Sitseron o‘limni dahshat deb bilsa, Suqrot uni ahamiyatsiz deb talqin qiladi. Kato ajalni totli va go‘zal deb madh qilsa, Zardusht insonning eng xavfli dushmani deb biladi. Sharq faylasuflaridan Zakariyo Roziy, Ibn Miskavayh, Ibn Sino “O‘limni eslash” nomida alohida risolalar ta’lif etgan.
Ammo ular, yunon olimlaridan farqli o‘laroq, bu tushuncha islom ta’limotida jismga oid ekani, ruh esa abadiyligini asos sifatida olib, ajalni qismatdagi voqelik sifatida qabul qilish lozim, moddiyat olamida abadiy hayotga erishish yo‘lidagi barcha intilish va sa’y-harakatni samarsiz, deya baholashgan. Ibn Sinodan keyin bu masala muhokamasi falsafadan tasavvuf va irfon maydoniga ko‘chdi.
So‘fiylar talqinicha, inson moddiy olamga qanchalik bog‘langan, nafs uning ustidan o‘z hukmini o‘tkazgan bo‘lsa, shunchalik ajaldan qo‘rqadi va uni eslamaslikka harakat qiladi. Ruhiy hurriyatga erishganlar esa ajalni visol onidek qarshilaydi. Ijodiy hayoti she’r bilan boshlanib, she’r bilan tugagan Mavlono Jaloliddin Rumiyning so‘nggi g‘azalini eslang:
O‘limim kuni qachonki tobutim ravon bo‘lgay,
Gumon qilmagilki, ko‘nglimda dardi jahon bo‘lgay.
Mening uchun yig‘lama va demagil «Darig‘, darig‘!..»
Devlar domiga tushgaysan darig‘ hamon bo‘lgay.
Janozamni ko‘rsang, demagil «Firoq, firoq»,
Menga visol va muloqot o‘shal zamon bo‘lgay.

“Odam bolasining mol-dunyo, abadiy rohat-farog‘at, zulm va zo‘ravonlik, urush va qirg‘inbarotga o‘chligi o‘limdan qo‘rqishi tufayli yuzaga keladigan ruhiy illatdir”, — deb yozadi arab allomasi Ibn Xaldun. Bir soniya oldin ham, keyin ham kelmaydigan bu qazoyi mubram oldida nochor, moddiyat va ruhoniyat arosatida qolgan insonni yuqoridagi talqinlarning birortasi to‘la qanoatlantirmaydi. Shu sababdan, Ansoriy: “O‘limdan ikki kun qochmaslik kerak – ajal yetgan kun hamda ajal yetmagan kun”, — deya ushbu haqiqatga oydinlik kiritgani ham muammoning yechimiga so‘nggi nuqta emas…
Tiriklikning eng muhim kunlaridan beshinchisi “yavm ul-mamdud” – hisob kuni, qiyomat kuni deya talqin qilinadi. Ushbu kun sinov tariqasida berilgan umrdan to‘g‘ri foydalana bilgan oqillar ham, o‘zini yer kurrasining mutlaq hukmdori bilgan, o‘limni xayoliga keltirmagan g‘ofillar ham azal va abad mezboni – Parvardigori olam huzurida qilmishlariga yarasha mukofot olajaklar. Bu kun odamlar tasalli uchun to‘qigan nisbiy haqiqatlar chilparchin bo‘lib, abadiy haqiqat gumon va shubha pardalarini yirtib, barchaning ko‘ziga namoyon bo‘ladi. Ushbu haqiqatga tik qaray bilish qanchalar oliy saodat, qaray olmaslik esa naqadar og‘ir musibat…
Ayrim ilmiy tadqiqotlarda, tarkidunyochilik – pessimistik kayfiyatning mahsuli, degan yanglish fikr berilgan. Aslida, tasavvuf targ‘ib qiladigan tarkidunyochilik hayotsevarlikning aynan o‘zidir. Kundalik tashvishlarga ko‘milib umrguzaronlik qilish, badanni issiq-sovuq va behayo ko‘zlardan saqlash uchun yaratilgan libosning kunora ming rangda turlanishi, ko‘zni qamashtiruvchi taqinchoqlar, baland ko‘shklar, muvaqqat mansab va soxta mashhurlik ketidan quvish, umrdan ham bevafo chiroydan bahramandlik uchun jonhalak bo‘lish – bu hali hayotsevarlik emas. Dunyoning yaralishi, odam avlodlarining paydo bo‘lishi, uning o‘tkinchi umr maydonidagi amallari, yashashdan maqsad, yaxshiligu yomonlik, hayot jumboqlari kabi azaliy va abadiy muammolar ustida tafakkur qilish, insoniylik mohiyatini anglash tiriklik atalmish bebaho ne’matning qadriga yetmoq uchun mustahkam zamin yaratadi.
G‘azzoliy aytganidek: “Kishi o‘zi anglagan narsanigina yaxshi ko‘ra oladi, bilmagan narsa uni doimo qo‘rquv va tahlikaga soladi”. Navoiy besh kunlik dunyo haqiqatini teran anglagan, ushbu haqiqat asosida hayot kechirgan va shu sabab ikki dunyo saodatiga erishgan ulug‘ zot edi.
Hamma vaqtdan qo‘rqadi, vaqt esa ehromlardan, deydi qadimgi misrliklar. Menimcha, hazrat Navoiy she’riyati xususida ham shunday deyish mumkin. Olam va odam mavjud va qalbimizda haqiqatga, mehr-muhabbatga tashnalik bor ekan, insoniyat ma’naviy komillik sari intilar ekan, Navoiy yashayveradi.

Olimjon DAVLATOV,
filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori