“Ochiq byudjet” loyihasining ikkinchi mavsumi yakun­landi. Bu mavsumda respublika bo‘ylab qariyb 37,6 ming­dan ortiq tashabbus ovozga qo‘yilgan bo‘lib, ularga 7,8 milliondan ziyod aholi ovoz bergan. Yakunda eng ko‘p ovoz to‘plagan 1 ming 418 ta loyiha g‘olib deb topilib, ularga 1 tril­lion 72 milliard 360 million so‘m mablag‘ ajratiladigan bo‘ldi.

Xususan, loyihaning ikkinchi mav­sumida Toshkent viloyatidan il­gari surilgan takliflarning 1 ming 950 tasi ovoz berish bosqichiga o‘tkazilgan bo‘lib, bu takliflar jami 660,5 mingta ovoz to‘pladi hamda aholining qamrov darajasi 22 foizni tashkil etdi. Yakunda 131 ta tashabbus g‘olib deb topilib, ularga “Fuqa­rolar tashabbusi jamg‘arma”laridan qariyb 95 milliard so‘m mablag‘i yo‘naltiriladigan bo‘ldi.

“Ochiq byudjet” uchun kurash bu gal juda qizg‘in kechdi. Odamlar ijtimoiy mas’uliyatni his eta bosh­ladi, o‘zaro jipslashdi, hududidagi hal etilishi zarur deb bilgan muammolarni loyiha sifatida taqdim etib, g‘olib chiqish uchun nimalar qilmadi deysiz.

Oddiy misol, bir tanishim telegramdan xabar yuboribdi. “Iltimos, mana shu link orqali bizning mahallamizda bolalar maydonchasi qurilishiga ovoz bersangiz, savob bo‘lar edi”… Xabarni o‘qi­dim-u hayron qoldim: men boshqa hududda yashayman, u mahallaga sira bormaganman. Ularga chindan ham o‘zi bolalar maydonchasi kerakmi-yo‘qmi – buni bilmayman ham. Savo­bimning tagi teshik bo‘lib qolmaydimi?! Tashabbusli byudjetlashtirish deb eshitganim shunchalik jo‘n loyihamidi?

Yangilangan “Ochiq byudjet” portali 2021- yil 9-iyul kuni Moliya vazirligi tomonidan ish­ga tushirilgan. Unda davlat byudjeti va qarzi bo‘yicha ma’lumotlar e’lon qilib borilishi ko‘zda tutilgan. Shuningdek, platformada “Tashab­busli byudjet” bo‘limi yaratilgan bo‘lib, u orqali fuqarolar infratuzilmani yaxshilash, xiyobonlar, bolalar va sport maydonchalari, ichki yo‘llar­ni qurish, maktablarni ta’mirlash va jihozlash hamda boshqa masalalar bo‘yicha loyihalarni taklif etib, mahalliy byudjetning taqsimlanishi­da ishtirok etishlari belgilangan.

Prezidentimizning 2021-yil 13-apreldagi “Byudjet jarayonida fuqarolarning faol ishtiro­kini ta’minlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tad­birlar to‘g‘risida”gi qarori bilan fuqarolar byud­jetni shakllantirish jarayonlarini nafaqat nazorat qilishi, balki byudjet mablag‘larini shakllantirishdan boshlab, ularni sarflashda qatnashishi ham lozimligi nazarda tutilgan.

Xo‘sh, bu tizim o‘zini qanchalik oqlamoqda? To‘g‘ri, tashabbusli byudjetlashtirish orqasidan ancha-muncha ko‘chalar obod bo‘ldi, ko‘pgina maktablar ta’mirlandi, yo‘llar yoritildi, ammo bu ishlarning hammasini ham muhimlik darajasi­ga qarab hal etilgan, deya olmaymiz.

Byudjet shakllanishi jarayonida jamoatchilik ishtirokini kengaytirish maqsadida tu­man va shaharlarda tegishli byudjetlar tas­diqlangan umumiy xarajatlarining 5 foizini jamoatchilik fikri asosida shakllantirilgan tad­birlarni moliyalashtirishga yo‘naltirish nazarda tutilgan bo‘lib, 2022-yil 1-yanvardan bosh­lab bu tartib mamlakatning barcha tuman va shaharlarida joriy qilindi. Nizomga ko‘ra, 18 yoshdan katta bo‘lgan tashabbuskor fuqarolar (bir kishi yoki guruh bo‘lib) loyiha tak­lif qilishlari kerak. Bu loyihalar ekspertizadan o‘tkaziladi va saralashdan o‘tadi, keyincha­lik esa ommaviy ovoz berish­ga qo‘yiladi. Eng yaxshi loyihalar moliyalashtiriladi.

Tashabbuslar shaxsiy man­faatlarni (avtomobil, uy sotib olish, biznesni qo‘llab-quvvat­lash va boshqalar) ko‘zlamasligi, loyihaning umumiy qiymati bazaviy hisoblash miqdorining 4 ming barobari (1 milliard 200 million so‘m)dan oshmasligi lozim.

Tizimning hal qiluvchi qismi, ya’ni to‘plangan ovozga qarab loyihani moliyalashtirish tartibi puxta asoslanmagan. Guvohi bo‘layotgani­mizdek, keyingi paytlarda ijtimoiy tarmoqlar orqali tanish-bilish, do‘st-u qa­rindoshlar “savob uchun “openbudget”dan biz­ga ovoz bering” qabili­da sms-xabarnomalar yuborib, bizdan umrimiz­da borib ko‘rmagan qaysidir ko‘cha yoki mak­tabning ta’mirlanishiga, qandaydir kompyuter markazlari ochilishigahissa qo‘shishimizni so‘rashmoqda.

Savob qilyapman deb, o‘zimiz bilma­gan holda qaysidir qishloqda IT-markaz ochilishiga sababchi bo‘lib, qaysidir elektr energiyasi yetib bormagan chekka mak­tabning g‘ordan farqsiz qolishiga “hissa” qo‘shyotgandirmiz, balki? Axir hamma ham bor tanish-bilishini ishga solib, eng ko‘p ovoz yig‘ishning uddasidan chiqa olmasligi mumkin.

Buning ustiga ovoz yig‘ishda ham o‘ziga xos poyga, raqobat kuchayib ketgan bir paytda ommani o‘z loyihangizga og‘dirish ham oson emas. Kimdir har bir ovoz uchun “Coca-cola”ga, boshqa birov telefoningizga “paynet” qilishga va’da berib tursa, qorong‘i va sovuq xonalarda o‘tir­gan bolakaylar ham ko‘zingizga ko‘rin­maydi! Balki bunday tarzda ovoz to‘plashni bekor qilish kerakdir.

Bizga maktabda tanlovning muqobil qiymati, degan tushuncha haqida tasav­vur berishgan. Unga ko‘ra, siz tanlashingiz kerak bo‘lgan ikki yoki undan or­tiq yo‘ldan eng muhimini ajratib olishingiz va uni amalga oshirishga kirishishingiz tanlovning muqobil qiymati bo‘la­di. Xuddi shu kabi tashabbusli byudjetlashtirishda ham taqdim etilgan loyihalar orasidan muqobil (murosali) tanlov qilish va amalga oshirish o‘ta muhim bosqich sanaladi.

Muammoning yechimi va tashabbus­li byudjetlashtirishning o‘z nomiga mos ish­lashini ta’minlash uchun, ehtimol, ovoz yig‘ish­ning boshqa usulini ishlab chiqqan holda hali “dovrug‘i” taralmagan hududlarni obod etish maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Aytaylik, o‘sha hududdan boshqa manzillarda yoshovchilarning ovozini hisobga olmaslik kerak. Shunda ovoz to‘plash adolatli va manzilli bo‘ladi.

Yana bir taklif: loyihalarni saralashdan o‘tkazgan ishchi guruh o‘sha loyihalarni o‘z ko‘zlari bilan borib ko‘rsa, ular orasidan kechik­tirib bo‘lmaydigan loyihaga mablag‘ ajratilsa, bunday turdagi ovoz yig‘ishlarga barham beril­gan bo‘lar edi.