12.3.2026 483

VENOM FENOMENI: OMMAVIY MADANIYAT QAHRAMONI YOKI MAFKURAVIY XAVF?

XXI asrda ommaviy madaniyat global ijtimoiy hodisaga aylanib, inson ongi, dunyoqarashi va qadriyatlar tizimiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli texnologiyalar, kinoindustriya, komikslar va internet platformalari orqali yaratilayotgan obrazlar ayniqsa yosh avlod tafakkurini shakllantirishda muhim o‘rin tutmoqda. Bugungi kunda bola va o‘smirlar o‘z ideallarini ko‘p hollarda oila yoki maktabdan emas, balki ekran orqali namoyon bo‘layotgan qahramonlar timsolida topmoqdalar. Shu jihatdan superqahramonlar fenomeni nafaqat madaniy, balki ma’naviy va tarbiyaviy masala sifatida ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ana shunday keng ommalashgan obrazlardan biri - Venomdir. Marvel qahramoni nomi ham aynan inglizcha “venom” (zahar) so‘zidan olingan bo‘lib, uning tabiati va obrazi ramziy jihatdan “zararli kuch” yoki “ichkiy og‘u” ma’nosini anglatadi. U Marvel komikslari asosida yaratilgan fantastik qahramon bo‘lib, inson tanasiga “simbiot” deb ataluvchi o‘zga sayyora jonzotining birikishi natijasida vujudga keladi. Vyenom oddiy ijobiy qahramon emas, u bir vaqtning o‘zida ham himoyachi, ham buzg‘unchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Uning tabiati inson va begona biologik mavjudot uyg‘unligidan tashkil topgan bo‘lib, mazkur ikkilik obrazning ichki ziddiyatlarini belgilab beradi. Shu bois Venom kuch va qudrat ramzi sifatida talqin qilingani holda, ayni paytda qasos, agressiya va ichki qarama-qarshilik timsoli sifatida ham namoyon bo‘ladi. Mazkur obrazning ommalashuvi tasodifiy emas. Zamonaviy kino va media mahsulotlarida “agressiv qahramon” konsepsiyasi keng tarqalmoqda. Ya’ni mutlaq yaxshilik yoki mutlaq yomonlik emas, balki axloqiy jihatdan murakkab, ichki kurashlarga to‘la personajlar markazga chiqmoqda. Bu esa yoshlar ongida qahramonlik, adolat, kuch va javobgarlik kabi tushunchalarning qayta talqin qilinishiga sabab bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, Venom fenomenini faqat fantastik kino qahramoni sifatida emas, balki ommaviy madaniyat orqali shakllanayotgan ma’naviy ta’sir vositasi sifatida o‘rganish muhimdir. Ayniqsa, oilaviy tarbiya, milliy qadriyatlar va yoshlar psixologiyasi nuqtai nazaridan ushbu obrazning ta’sirini tahlil qilish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada Venom fenomeni ommaviy madaniyat hodisasi sifatida tahlil qilinib, uning inson ongiga ta’siri, axloqiy-tarbiyaviy jihatlari hamda oila va farzand tarbiyasiga ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ijobiy va salbiy ta’sirlari ilmiy-analitik yondashuv asosida yoritiladi. Venomning ommaviy madaniyatdagi o‘rni So‘nggi o‘n yillikda Venom obrazi global ommaviy madaniyatning faol elementlaridan biriga aylandi. Marvel kinoindustriyasi tomonidan yaratilgan filmlar va komikslar orqali ushbu qahramon nafaqat ko‘ngilochar mahsulot sifatida, balki muayyan madaniy fenomen sifatida ham shakllandi. Kassa tushumlari yuqori bo‘lgan filmlar, millionlab nusxada tarqalgan komikslar va raqamli platformalardagi keng auditoriya Venomning ommalashuv darajasini yaqqol namoyon etadi. Birinchidan, Venom yoshlar orasida mashhur brendga aylandi. Uning qora rangli, o‘tkir tishli va qo‘rqinchli tashqi ko‘rinishi zamonaviy “agressiv estetika”ga qiziquvchi o‘smirlar uchun jozibador obraz sifatida qabul qilinmoqda. Masalan, maktab yoshidagi bolalar va o‘smirlar orasida Venom tasviri tushirilgan futbolka, sumka, telefon g‘ilofi va aksessuarlar keng tarqalgan. Bu holat qahramonning kino doirasidan chiqib, kundalik hayot madaniyatiga singib borayotganini ko‘rsatadi. Ikkinchidan, Venom obrazi tijoriy mahsulotlarda faol qo‘llanilmoqda. O‘yinchoqlar, kompyuter o‘yinlari, plakatlar, kolleksion buyumlar va reklama mahsulotlari orqali u bozor iqtisodiyotining bir qismiga aylangan. Masalan, bolalar uchun mo‘ljallangan ayrim o‘yinchoqlar va mobil o‘yinlarda Venom personaji markaziy qahramon sifatida ishtirok etadi. Bu esa obrazning bolalar psixologiyasiga erta yoshdan kirib borishiga sharoit yaratadi. Uchinchidan, Venom “agressiv qahramon” (anti-hero) konsepsiyasini ommalashtirmoqda. An’anaviy superqahramonlar (masalan, mutlaq yaxshilik timsoli bo‘lgan obrazlar)dan farqli ravishda, Venom axloqiy jihatdan murakkab va ziddiyatli xarakterga ega. U adolat o‘rnatishni maqsad qilsa-da, bunga agressiya va zo‘ravonlik orqali erishadi. Masalan, film syujetlarida u jinoyatchilarni shafqatsiz tarzda yo‘q qiladi, bu esa “kuch orqali adolat” g‘oyasini ilgari suradi. Bunday yondashuv yoshlar ongida kuch va zo‘ravonlikni qahramonlik bilan bog‘lash ehtimolini oshiradi. Shu jihatdan qaraganda, Venom obrazi oddiy kino qahramoni emas, balki ommaviy madaniyat orqali muayyan estetik va axloqiy g‘oyalarni tarqatuvchi vositaga aylangan. Uning keng tarqalishi yoshlar ongiga agressiv kuch, ichki ziddiyat va qorong‘u estetikani jozibador shaklda taqdim etmoqda. Demak, mazkur fenomenni faqat ko‘ngilochar industriya mahsuli sifatida emas, balki ijtimoiy-psixologik ta’sirga ega madaniy hodisa sifatida baholash maqsadga muvofiqdir. Insoniyatga ta’siri: ijobiy jihatlar Venom obrazi ko‘pincha agressiv va zo‘rovonlik qahramon sifatida talqin qilinsa-da, uning inson ongi va ma’naviyatiga ta’sir qilishda ayrim ijobiy jihatlari ham mavjud. Bu jihatlar asosan shaxsiy rivojlanish, axloqiy tushunchalar va murakkab qahramonlik obrazi orqali namoyon bo‘ladi. Ichki kurash g‘oyasi. Venom obrazi insonning ichki qarama-qarshiliklarini ko‘rsatadi. U kishining o‘z salbiy va konstruktiv bo‘lmagan xislatlari bilan qanday kurashishi, ularni boshqarish va ijobiy yo‘nalishda qo‘llash mumkinligini ramz sifatida namoyon qiladi. Masalan, Venom filmlarida asosiy qahramon Eddi Brok o‘z agressiyasi va “simbiot” bilan bog‘liq ichki qarama-qarshiliklarini nazorat qilishga harakat qiladi. Bu yoshlar uchun inson hayotida o‘z his-tuyg‘ulari va ichki xislatlarini tushunish va boshqarish muhimligini ko‘rsatadi. Javobgarlik mavzusi. Venom kuchli, ko‘p vaqtlarda yengilmas qudratli qahramon sifatida tasvirlanadi. Bu esa kuch va imkoniyatlar faqat inson uchun emas, balki mas’uliyat bilan ham bog‘liq ekanini anglatadi. Masalan, film syujetlarida Eddi Brokning Venom bilan birgalikdagi harakatlari ko‘pincha aholini himoya qilish, badal to‘lash va adolatni tiklashga qaratilgan. Shu tariqa, yoshlar ongida qudrat va imkoniyatlar faqat shaxsiy manfaat uchun emas, ijtimoiy javobgarlik uchun ham qo‘llanilishi kerakligi tushuntiriladi. Qahramonlikning yangi shakli. Venom an’anaviy “ideal” qahramon - mutlaq yaxshilik va poklik timsoli emas. U murakkab, ayrim holatlarda etik jihatdan ziddiyatli xarakterga ega. Bu obraz yoshlar uchun qahramonlikning yangi shaklini namoyon etadi - qahramon faqat yuksak axloqiy qadriyatlarni qo‘llamaydi, balki ichki qiyinchiliklar va qarama-qarshiliklar bilan kurashish orqali ham o‘z qadriyatlarini namoyon qiladi. Masalan, Venom va Eddi Brokning bir vaqtda hayotiy va “agressiv” yo‘nalishda harakatlari, qahramonlik tushunchasini kengaytiradi. Biroq, bu ijobiy xususiyatlar ko‘p hollarda yoshlar tomonidan to‘liq anglanmaydi. Ular ko‘pincha tashqi ko‘rinish - qudrat, qo‘rqinchlilik va agressiya orqali qabul qilinadi. Masalan, bolalar va o‘smirlar Venomni “kuchli va qo‘rqinchli qahramon” sifatida ko‘p vaqt sarmoya qiladi, ammo ichki kurash, mas’uliyat va qahramonlikning murakkab jihatlari ular uchun nazarda tutilishi kam. Shu tariqa, Venom obrazi inson ongida ijobiy ta’sir qiladigan qator jihatlarga ega: ichki kurash g‘oyasi, qudrat va mas’uliyatni bog‘lash, qahramonlikning yangi shaklini ko‘rsatish. Ammo bu ta’sirni to‘liq anglash va ma’naviy rivojlanish uchun o‘quvchi va yoshlar uchun mukammal tahlil va tushuntirish zarur. Ushbu fenomen ommaviy madaniyat orqali o‘z ta’sirini ko‘rsatsa-da, tarbiya va ma’naviy bilim bilan qo‘llab-quvvatlanganda samarasi oshadi. Oila va farzand tarbiyasi nuqtai nazaridan tahlillar Venom obrazi ommaviy madaniyatda qudrat, agressiya va “antiqahramon” sifatida namoyon qilinadi. Bu ko‘pincha qiziqarli va dramatik bo‘lsa-da, oila va farzand tarbiyasi nuqtai nazaridan ayrim xavf va salbiy ta’sirlarni ham olib kelishi mumkin. Agressiyaning estetikalashuvi. Venom obrazi zo‘ravonlikni va agressiyani estetik, dramatik va qudrat ramzi sifatida taqdim etadi. Kino va komikslarda u qudratli, qo‘rqinchli va hamisha muvaffaqiyatli qahramon sifatida ko‘rsatiladi. Bu jarayon bolalar ongida noto‘g‘ri xulq-atvor tushunchalarini shakllantirishi mumkin. Masalan: Kuch - qo‘rqinchlilik: Venomning fizik kuch va agressiv harakatlari ko‘pincha qahramonlik sifatida ko‘rsatiladi. Bolalar buni “juda kuchli odam hamisha boshqalardan ustun” degan noto‘g‘ri tushuncha bilan bog‘laydi. Misol uchun, “Venom” (2018) filmda Venom qahramonlar va dushmanlar bilan kurashda jismoniy qudratini namoyish etadi, bu sahna ko‘rinishi bolalarda kuch va qo‘rqinchlilikning bir-biri bilan bog‘liqligi tushunchasini shakllantirishi mumkin. Ustunlik - zo‘ravonlik: Agressiya va zo‘ravonlik orqali g‘oliblikni ta’minlash tushunchasi paydo bo‘lishi mumkin. Masalan, komikslarda Venom dushmanlarini ko‘pincha qo‘rqinch va kuch bilan ta’qiqlaydi. Bu, agar bolalar bu sahna ko‘rinishlarni tahlil qilmasdan qabul qilsa, noto‘g‘ri qudrat tushunchasiga olib kelishi mumkin. Javobgarlik va ichki kurash. Shu bilan birga, Venom obrazida ijobiy masalalar ham bor. U insonning ichki qarama-qarshiligi va javobgarlik mavzusini ko‘rsatadi: “Venom: Let There Be Carnage” (2021) filmda Venom simbiot va Eddi Brok o‘rtasidagi ichki qarama-qarshilik tasvirlanadi. Bu bolalarga o‘z ichki hissiyotlari va salbiy e’tiborlari bilan kurashish g‘oyasini tushuntirish imkonini beradi. Qisqacha mazmuni, filmda Venom simbiot va insonlik uyg‘unligi orqali zo‘ravonlik va adolat orasidagi murakkab munosabatni ko‘rsatadi. U asosiy dushman Kleytus Kessidi (Carnage) bilan to‘qnashadi, bu esa jahon va shaxsiy hayotda xaos va tahdidlarni keltirib chiqaradi. Film orqali yoshlar orasidagi qahramonlik, ichki qarama-qarshilik va axloqiy qarorlarni qabul qilish masalalari vizual va emosional shaklda namoyon etiladi. Komiks(bu rasmlar va matnlar orqali hikoya yoki ma’lumotni vizual shaklda yetkazuvchi badiiy yoki publisistik asar)larda Venom ko‘pincha o‘z qudratidan foydalanishda mas’uliyatni his etadi, ya’ni kuch faqat o‘z manfaati uchun emas, adolat va boshqalarni himoya qilish uchun ham qo‘llanishi lozimligini ko‘rsatadi. Ota-onalar bolalar bilan Venom filmlari va komikslari bo‘yicha suhbat olib borishlari, uning agressiv harakatlari bilan haqiqiy qahramonlik va mas’uliyatni ajratib berishlari lozim. Masalan: Darajasi yuqori sahna - Venom boshqa shaxslarni qutqarish uchun dushman bilan kurashadi. Bolalarga bu erkaklik va qahramonlikning nafaqat fizik kuchda, balki boshqalarni himoya qilishda ham namoyon bo‘lishi haqida tushuntirish mumkin. Kino va komikslarda Venomning qobiliyatlarini qudrat va qo‘rqinchlilik bilan namoyon qilsa-da, ota-ona orqali tushuntirish mumkinki, haqiqiy qahramonlik - mas’uliyat va axloqiy qarorlar orqali ham namoyon etiladi. Venom obrazi oila va farzand tarbiyasida ham ijobiy, ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Agressiya va qudrat estetikasi noto‘g‘ri tushunchalarni shakllantirishi mumkin bo‘lsa-da, ota-ona va pedagoglar orqali muvaffaqiyatli tarbiya va muhokama jarayonida bu ta’sir ijobiy qirraga ega bo‘ladi. Bolalar uchun qahramonlik nafaqat fizik kuch va qo‘rqinchlilikda, balki mas’uliyat, adolat va ichki kurashda ham namoyon etilishi lozimligi ta’kidlanadi. Milliy qadriyatlar bilan ziddiyat. O‘zbek oilaviy tarbiyasida asosiy o‘rinni mehr-muhabbat, hurmat, sabr va bag‘rikenglik kabi ma’naviy fazilatlar egallaydi. Bolalarning axloqiy va ma’naviy rivojlanishi ko‘pincha ushbu qadriyatlar asosida tarbiyalanadi, ya’ni ota-onaning samimiy muhabbati, ustozlar va jamoatchilik namunasi bolada mehr va hurmat hissini shakllantiradi. Venom obrazi esa turli holatlarda qasos olish, g‘azab va ichki nafrat orqali harakat qiladi. Masalan: “Venom” (2018) filmida Venom o‘z qudratini dushmanlariga qarshi qo‘llab, qasos olish orqali o‘z maqsadini amalga oshiradi. Bu bolalarda noto‘g‘ri tushuncha - “qudrat va qasos bilan maqsadga erishish mumkin”ligini shakllantirishi mumkin. Shuningdek, “Venom: Let There Be Carnage” (“Venom: Qirg‘in boshlansin”) (2021) filmida Venom va Kernedj orasidagi ziddiyatda g‘azab va nafrat asosiy qudrat manbai sifatida ko‘rsatiladi. Bu sahna ko‘rinishi bolalarda ichki nafrat orqali harakat qilish ma’qulligini tushuntirishi mumkin. Komikslarda Venomning simbiot (bu biologiyadagi termin bo‘lib, ikki turdagi jonzot yoki organizmning bir-biri bilan yaqin va ko‘pincha foyda oladigan hamkorlikda yashashini anglatadi) bilan bog‘liq ichki qarama-qarshiligi ham shunday axloqiy signal beradi, ya’ni harakatlari doimiy ravishda axloqiy nuqtai nazardan baholanmaydi. Shu bois, Venom obrazi o‘zbek oilaviy qadriyatlari - mehr, sabr va bag‘rikenglik - bilan to‘qnashadi. Bu ikki tomon orasida ma’naviy ziddiyat yuzaga kelishi mumkin, ayniqsa bolalar va yoshlar uchun. Agar oilada bola faqat Venomning qudrat va zo‘ravonlikka asoslangan harakatlarini ko‘rsa, u holda milliy qadriyatlarni qabul qilish va ular asosida harakat qilish qobiliyati susayishi ehtimoli bor. Demak bu jarayonda, ya’ni Venom filmlari va komikslaridan keyin “Venom qanday harakat qildi, bu harakat milliy qadriyatlarimizga to‘g‘rimi yoki noto‘g‘rimi?” degan ma’noda bolalar bilan suhbat olib borish lozim. Axloqiy ziddiyatlarni kundalik misollar bilan qiyoslash kerak, masalan, buning uchun oiladagi mehr-muhabbat va sabr orqali muammolarni hal qilish, olalarni qasos va g‘azab orqali qaror qabul qilish o‘rniga sabr va bag‘rikenglikka asoslangan qarorlarni ko‘rsatuvchi amaliy mashg‘ulotlar bilan tanishtirish yo‘llarini qidirish va ularni tushuntirish lozim. Shunday qilib, Venom obrazini tahlil qilish orqali ota-onalar va pedagoglar bolalarda milliy qadriyatlar asosidagi ma’naviy tarbiyani mustahkamlay oladi va ommaviy madaniyatdagi zo‘ravonlik va agressiya elementlarini tanqidiy nuqtai nazardan baholashni o‘rgatadi. Identifikatsiya muammosi. Yoshlar psixologiyasida identifikatsiya jarayoni - shaxsning o‘zini turli modellar, obrazlar va qahramonlar orqali tasavvur qilish, o‘z xarakterini shakllantirish jarayoni muhim o‘rin tutadi. Bu jarayonda yoshlar ko‘pincha ommaviy madaniyatdagi qahramonlar, kino va videoo‘yinlardek mashhur obrazlarni o‘zlariga namuna qilib oladi. Agar shaxsiy identifikatsiya uchun tanlangan obraz agressiv yoki zo‘ravonlikka asoslangan bo‘lsa, bu bolalar va yoshlar ongida qator muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Yoshlar ongi va shaxsiy rivojlanishi jarayonida identifikatsiya - o‘zini kim bilan qiyoslash va kimga o‘xshashni istash jarayoni - muhim ahamiyat kasb etadi. Agar bu jarayonda tanlangan obrazlar agressiv, qudratga asoslangan yoki noto‘g‘ri axloqiy yo‘nalishda bo‘lsa, bu bolalar va yoshlar psixikasida bir qator muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Bu ta’sirlar asosan oilaviy muhit va maktab tarbiyasida o‘zini ko‘rsatadi. Shaxsiy ahamiyat va ongda noto‘g‘ri modellar shakllanishi - yoshlar o‘zini qudrat va zo‘ravonlik orqali namoyon bo‘ladigan qahramonlar bilan qiyoslaydi. Masalan, Venom obrazida ko‘rsatilgan kuch va qo‘rqinchlilik oyoq osti qilinadigan qadriyatlar sifatida talqin qilinishi mumkin. Bu holatda bola qudrat va tahdid orqali muammoni hal qilish - to‘g‘ri va maqbul yo‘l deb hisoblay boshlaydi, bu esa real hayotda noto‘g‘ri munosabatlarga olib kelishi mumkin. Axloqiy chegaralarning aniq bo‘lmasligi - Venomning harakatlari ko‘pincha qudrat va qasosga asoslangan bo‘lib, u “yaxshimi yoki yomonmi?” degan axloqiy savolga aniq javob bermaydi. Yoshlar uchun bu chegaralarning mutlaq aniqlanmagani demakdir. Ular uchun qahramonning agressiv harakatlari va munosabatlari noto‘g‘ri axloq modellari sifatida qabul qilinadi, bu esa axloqiy ong va qaror qabul qilish jarayonida qiyinchiliklar tug‘diradi. Ma’naviy ziddiyatlar va milliy qadriyatlardan chalg‘ish - o‘zbek oilaviy tarbiyasida asosiy qadriyatlar - mehr-muhabbat, bag‘rikenglik, sabr va odob-axloqdir. Venom obrazi esa ko‘proq qasos, g‘azab va ichki nafrat orqali harakat qiladi. Shu bois, yoshlar uchun bunday obrazlar milliy va oilaviy qadriyatlar bilan ziddiyat yuzaga kelishi mumkin. Natijada bolada ichki qarama-qarshilik, xulosalar va axloqiy me’yorlarni aniqlashda qiyinchiliklar paydo bo‘ladi. Zo‘ravonlikni normallashtirish - Venom obrazi ko‘p hollarda zo‘ravonlik orqali maqsadga erishadi. Masalan, filmlarda u dushmanlarning harakatlarini qasos va qo‘rqinch bilan qaytarib, “kuch - bu natija” degan noto‘g‘ri xabarni yoshlar ongiga uzatadi. Bu ko‘pincha bolalarda va o‘smirlarda zo‘ravonlikni muqarrar va ma’qul amal sifatida qabul qilishga olib kelishi mumkin. Misol: “Venom: Let There Be Carnage” filmda Venom Kernedjga qarshi kurashadi. Bu kurash ko‘pincha qudrat va agressiya namoyon etilishi bilan bog‘lanadi va yoshlar uchun qudratni zo‘ravonlik bilan uyg‘unlashtirish tushunchasini shakllantirishi mumkin. Qo‘rqinchli estetikani romantiklashtirish - Venomning qorong‘u va qo‘rqinchli ko‘rinishi film va komikslarda estetik jihatdan jozibadorligini oshiradi. Bu holat bolalar va yoshlar uchun qudrat va qo‘rqinchlilikni “ijobiy va jozibali” his qilishga olib kelishi mumkin. Misol: Filmlarda Venomning qora tana teksturasi va ko‘zlarining yonish effekti ko‘p marotaba vizual ta’sir sifatida namoyon etiladi. Bu orqali u qudratli va “maxfiy” qahramon sifatida qabul qilinishi mumkin. Bolalar psixologiyasiga salbiy ta’sir - agressiv va qudratli obrazlar bolalarda identifikatsiya muammosiga olib keladi. Ular o‘zini shu qahramon bilan qiyoslab, noto‘g‘ri axloqiy va ijtimoiy modellar qabul qilishi mumkin. Bundan tashqari, emosional nazorat va stress bilan kurashish qobiliyati zaiflashishi ehtimoli ham mavjud. Misol: Komikslarda Venomning salbiy harakatlari yoshlar uchun “agressiya muvaffaqiyat kaliti” degan noto‘g‘ri signal beradi. Mafkuraviy ta’sir - global ommaviy madaniyat orqali milliy ma’naviy makonga ta’sir qilishda Venom kabi qahramonlar muhim o‘rin egallaydi. Bunday obrazlar yoshlarga xalqaro komiks va filmlardagi agressiv hamda qarama-qarshi qahramonlik modellarini mahalliy oilaviy qadriyatlar bilan to‘liq taqqoslamay qabul qilish ehtimoli yuqori bo‘lib, natijada milliy ma’naviy muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Misol uchun Yaponiya, AQSH va Yevropa tomonlarida Venomga oid videoo‘yinlar va multimedia mahsulotlari bolalar va o‘smirlar uchun ommaviy vosita sifatida xizmat qiladi. Bu orqali global ommaviy madaniyatning agressiv elementlari milliy oilaviy qadriyatlarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Identifikatsiya jarayonida agressiv va qudratga asoslangan obrazlarni tanlash yoshlar ongida salbiy oqibatlar tug‘dirishi mumkin, ya’ni noto‘g‘ri shaxsiy modellar, axloqiy chegaralarning aniq bo‘lmasligi va milliy qadriyatlardan chalg‘ish. Venom kabi qudratli va agressiv qahramonlar orqali olinadigan noto‘g‘ri identifikatsiya bolalarning oilaviy qadriyatlarga mos tarbiya olishida to‘siq bo‘lishi ehtimoli yuqori. Shu bois ota-onalar va pedagoglar filmlar va komikslarni yoshlar bilan muhokama qilib, ularning ma’naviy ma’nosi, axloqiy oqibatlari va real hayotdagi ahamiyati haqida tushuntirish va fikr almashish ishlarini muntazam olib borishi zarur. Muammolarni hal etish yo‘llari bo‘yicha bir qancha takliflarni ham keltirish mumkin. Media savodxonlikni oshirish - bolalar va yoshlar ommaviy madaniyat vositalari, ayniqsa filmlar va komikslar orqali turli obrazlar bilan tanishadi. Venom kabi agressiv qahramonlar mazmunini faqat tashqi ko‘rinish orqali qabul qilish salbiy natija berishi mumkin. Shu bois ota-onalar va o‘qituvchilar media savodxonlikni kuchaytirishi, film va komikslardagi syujet va obrazlarni tahlil qilishda yordam berishi kerak. Muqobil milliy qahramonlar obrazini yaratish - yoshlar uchun milliy qadriyatlarga mos, zamonaviy va jozibador qahramonlar taklif etish lozim. Bu nafaqat madaniy barqarorlikni saqlash, balki oilaviy va milliy tarbiyani kuchaytirishga xizmat qiladi. Misol uchun, o‘zbek animatsiyalari yoki multfilmlarida buyuk o‘zbek olimlari, qahramon ayollar va milliy dostonlar asosidagi obrazlar yanada ko‘paytirilib, ularning qadriyatlari Venom kabi agressiv personajlarga qaraganda bolalar ongiga ijobiy ta’sir qiladi. Nazorat emas, tushuntirish - qat’iy taqiqlar ko‘p hollarda yoshlarda norozilik va qiziqishni oshiradi. Eng samarali yondashuv - tahlil va izoh berish. Bolalarga filmlar mazmunining ijobiy va salbiy jihatlari haqida tushuntirish, ularning o‘z fikrini bildirishiga imkon yaratish. Misol uchun, Venom filmlaridan keyin boladan so‘rash mumkin: “Venom qanday jihatlari sizni qiziqtirdi? Uning harakatlari haqiqiy hayotda to‘g‘rimi?” Shu tariqa bolada tanqidiy fikrlash va axloqiy baholash qobiliyati rivojlanadi. Oilaviy muloqotni kuchaytirish - film yoki komiksni tomosha qilishdan so‘ng oilaviy muhokamalar tashkil etish zarur. Bu nafaqat film mazmunini tushunishga yordam beradi, balki oilaviy qadriyatlar va tarbiyani mustahkamlaydi. Misol uchun, Venom filmidan so‘ng ota-ona va bola birgalikda Venomning ichki qarama-qarshiliklarini tahlil qilishi, “qaysi harakatlar ma’qul, qaysilar noto‘g‘ri?” deb baholashi mumkin. Bu amaliyot bolada axloqiy baholash va sabr, hurmat kabi qadriyatlarning shakllanishiga xizmat qiladi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, xulosa sifatida keltirish mumkinki, Venom - bu shunchaki kino qahramoni emas. U ommaviy madaniyatdagi fenomen sifatida yoshlar ongiga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ko‘rsatadi. Unda muayyan ijobiy g‘oyalar, masalan, ichki kurash, mas’uliyat va qahramonlik xususiyatlari mavjud bo‘lsa-da, agressiv va axloqiy noaniq tabiati oilaviy tarbiya jarayonida ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab qiladi. Shuning uchun asosiy vazifa - ta’qiqlash emas, balki anglash, tahlil qilish va sog‘lom ma’naviy immunitetni shakllantirishdir. Ota-onalar, pedagoglar va psixologlar media savodxonlikni oshirish, milliy qahramonlar orqali muqobil modellar yaratish va oilaviy muloqot orqali yoshlarning axloqiy va ma’naviy rivojlanishini ta’minlashi lozim.    

26.2.2026 900

“Aqlvoy"dagi soch bo‘yog‘i, “Bolajon”da parashok...

Reklama hayotimizning ajralmas qismiga aylanib ulgurgan. Qayerga qaramaylik, nimani ochmaylik ko‘zimiz birinchi reklamaga tushadi. Reklama telekanalning mablag‘ manbayi, uning ko‘pligi ham tabiiy, deyish mumkin. Kattalar ko‘radigan telekanallardagi reklamalar oddiy hol bo‘lishi mumkin. Ammo bolalar telekanalida daromad uchun istalgan narsani reklama qilish qanchalik to‘g‘ri yoki mumkin? Hozirgi kunda O‘zbekistonda bolalar uchun mo‘ljallangan 2 ta telekanal bor: “Bolajon” va “Aqlvoy”. Ana shu telekanallarda ham bolalarga aloqasi bo‘lmagan turli reklamalar qo‘yilmoqda. Bu haqda jamoatchilik fikri ham yakdil. – Bolalar telekanallariga “parashok” reklamalari umuman kerak emas. Shundoq ham reklama to‘lib yotibdi. 45 daqiqali ko‘rsatuv ko‘raman desangiz, 10 daqiqa reklama bo‘ladi. O‘zim 30 yillik tarbiyachiman. Pedagogik tajribamdan kelib chiqib aytamanki, bolalar telekanallarida ularning yoshiga mos mahsulot reklamalari berilishi kerak, – deydi pedagog Shahnoza Umarova. – Bolam “Aqlvoy” va “Bolajon” kanallarini ko‘radi. Kanal bolalarga umuman aloqasi bo‘lmagan reklamalarni qo‘yadi. Eng kulgilisi, multfilm va ko‘rsatuvlar orasida ayollar uchun mo‘ljallangan soch bo‘yoqlari reklamasi ham efirga ketadi. Menimcha, reklamalarni tartibga solish vaqti keldi, – deydi onalardan biri. Reklama odamlarni ortiqcha xarajat qilishga undaydi, yolg‘on tasavvur uyg‘otadi, ayniqsa, yoshlarning ongiga kuchli ta’sir qiladi. Virtual makonda ham ayni shu muammo. Reklamasiz bepul ilova, sayt yoki platforma topish deyarli imkonsiz. Reklama beruvchilar bolalarga mo‘ljallangan reklamalarga milliardlab dollar sarflaydi. AQShda bolalar reklamalariga sarflagan xarajatlar 2021-yilda 2,9 milliard dollarni tashkil etgan, 2031-yilga borib 21,1 milliard dollarga yetishi tahlil qilinmoqda. Amerika psixologlar assotsiatsiyasi tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, bolalar reklamaga birinchi marta duch kelishidayoq reklama mazmunini eslab qolishi va mahsulotga bo‘lgan xohishlarini bildirishi mumkin. Dunyoning 30 dan ortiq mamlakati, xususan, Avstraliya, Malayziya, Janubiy Koreya va Yevropaning ko‘plab davlatlarida bolalar uchun mo‘ljallangan reklamalarga cheklovlar o‘rnatilgan. Ijtimoiy tarmoqlarda yoshlarga reklama qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlari ularning e’tiborini  tortadigan tarzda tayyorlanadi. Maktab va bog‘chalarda bolalar uchun nosog‘lom ovqatlar, energetiklar, shakar va rang berilgan mahsulotlar sotiladi. Xususan, “Aholi salomatligi – 2030” milliy strategiyasining 2024–2026-yillarga mo‘ljallangan amaliy tadbirlar rejasiga ko‘ra, bolalarga mo‘ljallangan nosog‘lom oziq-ovqat mahsulotlari va ichimliklar, energetiklar, dori vositalari, biologik faol moddalar reklamasiga talab va cheklovlar kuchaytiriladi. – Hozir telekanallarda berilayotgan aksariyat reklamalar biz bilgan mezonlardan ancha olisda. Katta yoshdagi insonlar bunday reklamalar namoyishida boshqa kanalga olishi yoki umuman e’tibor qaratmasligi mumkin, lekin o‘smirlik davrida shaxs xulq-atvorida taqlidga moyillik kuzatiladi. Televizorda bir kunda yigirma martadan oshiqroq energetik yoki gazli ichimlik reklamasini tomosha qilgan o‘smir albatta tatib ko‘rishga intiladi va buni bajaradi ham, – deydi psixolog Nigora G’aniyeva. Reklama bolalarning fikrlashi, xulqi va istaklariga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ular ko‘pincha reklamadagi narsalarni haqiqat deb qabul qilib, keraksiz narsalarni xohlaydi, noto‘g‘ri ovqatlanish odatlarini shakllantirishi va o‘zini boshqalar bilan solishtirishni boshlashi mumkin. Shu sabab reklamalar ustizdan nazoratni kuchaytirib, reklamalarni bolalarning ta’lim-tarbiyasiga, rivojlanishiga va ularning ongiga ta’sirlarini inobatga olgan holda berish maqsadga muvofiq bo‘ladi.  

14.1.2026 2402

“Raqamli mahalla” – mahallani rivojlantirishning muhim omili

2025-yil 26-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga qilingan Murojaatnoma o‘z mazmun-mohiyati va unda ilgari surilgan ko‘pdan-ko‘p tashabbuslarning inson manfaatlari va yurt taraqqiyoti bilan uyg‘unligi jihatidan barcha fuqarolarda juda katta qiziqish uyg‘otmoqda. Ayniqsa, yurtboshimizning 2026-yil “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilishi, Murojaatnomaning asosiy qismi – 2026 yilda amalga oshiriladigan eng muhim 6 ta ustuvor yo‘nalishdan birinchisi – mahalla infratuzilmasini yanada yaxshilash, ularga Yangi O‘zbekiston qiyofasini olib kirishdan iborat qilib belgilanishi butun xalqimizni quvontirib yubordi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Prezidentimiz aytganidek, “Yurt obodligi, avvalo, mahalladan boshlanadi. Aynan mahalladagi yo‘l, suv, elektr va transport ta’minoti, bog‘cha, maktab va oilaviy poliklinikadagi shart-sharoitlarga qarab, odamlar islohotlarimizga baho beradi. Shu bois mahalla tizimini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qoladi.” Ta’kidlash joizki, 2026-yilning “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilinishi munosabati bilan tez orada davlat dasturi qabul qilinadi. Tabiiyki, ushbu dasturda mahallaning institusional salohiyatini to‘liq ishga solish, mahalla infratuzilmasini yaxshilash, ijtimoiy himoyani kuchaytirish, yoshlar va xotin-qizlar faolligini oshirish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilanadi. Bu masalalar mahalla oldiga bir qator yangi vazifalarni qo‘yadi. Biroq, hozirgi kunda mahalla tizimida kadrlar malakasi, moliyaviy mustaqillik va raqamlashtirish sohalaridagi muammolar to‘liq hal qilinmaganligi sir emas. Shu sababli 2026-yilgi davlat dasturi doirasida mazkur muammolarni hal etishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar belgilanishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bunda «Raqamli mahalla» tizimini joriy etish, mahalla xodimlarining malakasini oshirish va zamonaviy boshqaruv usullarini qo‘llash yuqoridagi muammolarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Darhaqiqat, global raqamlashuv jarayonlari XXI asrda davlat boshqaruvi, ijtimoiy munosabatlar va jamoatchilik institutlarini tubdan o‘zgartirib yubormoqda. Ayniqsa, aholiga eng yaqin bo‘lgan mahalliy boshqaruv bo‘g‘ini – mahalla institutini raqamli transformatsiya qilish ijtimoiy barqarorlik, fuqarolar faolligi va davlat xizmatlari samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda "Inson qadri uchun" tamoyili asosida olib borilayotgan islohotlar mahallaning jamiyatdagi o‘rnini yanada mustahkamlashni talab etmoqda. Bu jarayonda raqamli texnologiyalardan foydalanish mahalla faoliyatini yangi sifat bosqichiga ko‘tarish, ijtimoiy muammolarni tezkor aniqlash va hal etish imkonini beradi. “Raqamli mahalla” konsepsiyasi aynan shu ehtiyojlardan kelib chiqqan holda, mahalla faoliyatini zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etish, davlat organlari va aholi o‘rtasidagi o‘zaro aloqani elektron shaklga o‘tkazishni nazarda tutadi. Shu sababli “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish mexanizmlarini ilmiy tahlil qilish, ilg‘or xorij tajribasini o‘rganish hamda O‘zbekiston sharoitiga mos amaliy takliflar ishlab chiqish dolzarb masalalardan biridir. Raqamli boshqaruv (digital governance) davlat boshqaruvi jarayonlariga raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali qaror qabul qilish samaradorligini oshirish, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlashga qaratilgan tizimdir. U elektron hukumat (e-government), ochiq ma’lumotlar (open data), raqamli xizmatlar va fuqarolar ishtirokini qamrab oladi. Mahalliy darajada raqamli boshqaruvning joriy etilishi aholining kundalik muammolariga tezkor javob qaytarish, ijtimoiy xizmatlarni adresli yetkazish va mahalla institutining haqiqiy jamoatchilik markaziga aylanishiga xizmat qiladi. O‘zbekistonda “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish uchun yetarlicha huquqiy asoslar mavjud. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yilgi tahriri) mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarining mustaqilligi va fuqarolar ishtirokini kafolatlaydi. Shuningdek, “Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi, “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida”gi, “Elektron hukumat to‘g‘risida”gi, “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi farmoni va boshqa hujjatlar raqamli xizmatlar ko‘rsatish, ma’lumotlar almashinuvi va fuqarolar huquqlarini himoya qilish uchun huquqiy zamin yaratadi. Tizimni joriy etish davlat byudjeti, mahalliy byudjetlar, davlat-xususiy sheriklik va grantlar asosida amalga oshirilishi mumkin. Raqamli xizmatlar orqali xarajatlarni optimallashtirish moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi. Texnologik jihatdan yagona mahalla axborot platformasi, mobil ilovalar, elektron hujjat aylanmasi, sun’iy intellekt elementlari asosida tahlil,  kiberxavfsizlik tizimlari muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Raqamli platformalar aholining mahalla hayotidagi ishtirokini yangi bosqichga olib chiqadi. Elektron so‘rovnomalar, onlayn muhokamalar va ovoz berish mexanizmlari orqali fuqarolar qaror qabul qilish jarayoniga bevosita jalb etiladi. Shu o‘rinda xorijiy mamlakatlarning ilg‘or tajribasiga murojaat qilsak, Estoniya elektron davlat boshqaruvi sohasida yetakchi davlat hisoblanadi. Mahalliy darajada elektron reyestrlar va identifikatsiya tizimlari orqali aholi bilan tezkor aloqa yo‘lga qo‘yilgan. Janubiy Koreyada “Smart City” va “Smart Community” konsepsiyalari doirasida mahalliy jamoalar raqamlashtirilgan. Mobil ilovalar orqali fuqarolar kommunal, ijtimoiy va ma’muriy xizmatlarga oson kirish imkoniga ega. Singapurda mahalla darajasida sensorlar, ma’lumotlar tahlili va raqamli platformalar orqali ijtimoiy xizmatlar optimallashtirilgan. Yevropa Ittifoqi davlatlarida “Smart Community” dasturlari fuqarolarning raqamli ishtirokini kengaytirishga qaratilgan bo‘lib, ochiq ma’lumotlar (Open Data) siyosati muhim o‘rin tutadi. Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli mahallaning muvaffaqiyatli amal qilishi tasodifiy emas, balki puxta ishlab chiqilgan davlat siyosati, institusional barqarorlik va jamoatchilik ishonchiga tayanadi. O‘zbekiston sharoitida mazkur tajribani to‘liq ko‘chirib olish emas, balki milliy an’analar, huquqiy tizim va ijtimoiy munosabatlarni hisobga olgan holda moslashtirish maqsadga muvofiqdir. Avvalo, Estoniya va Koreya tajribasidan kelib chiqqan holda, mahalla darajasida yagona identifikatsiya va ma’lumotlar almashinuvi tizimini joriy etish muhim. Bu ijtimoiy nafaqalar, moddiy yordam, bandlik va ta’lim xizmatlarini adresli yetkazish imkonini beradi. O‘zbekistonda mavjud “Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali” va “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” bilan mahalla axborot tizimini integratsiya qilish mazkur yo‘nalishda asosiy vazifa hisoblanadi. Ikkinchidan, Singapur tajribasi asosida ma’lumotlarga tayangan qaror qabul qilish amaliyotini mahalla boshqaruviga joriy etish zarur. Bu mahalla hududidagi ijtimoiy xavf omillari, ishsizlik, kam ta’minlangan oilalar soni va infratuzilma muammolarini ilmiy asosda prognoz qilish imkonini beradi. Uchinchidan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari tajribasiga muvofiq, ochiq ma’lumotlar va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish lozim. Mahalla byudjetlari, ijtimoiy dasturlar va loyihalar haqidagi ma’lumotlarni ochiq elektron platformalarda e’lon qilish fuqarolarning ishonchini oshiradi. Raqamli mahalla tizimi aholining davlat boshqaruvidagi ishtirokini kengaytiradi, ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlaydi va mahalla institutini fuqarolik jamiyatining faol bo‘g‘iniga aylantiradi. Elektron murojaatlar, onlayn so‘rovlar va raqamli monitoring orqali aholi o‘z muammolarini tezkor bildirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Iqtisodiy jihatdan raqamli mahalla byudjet mablag‘laridan samarali foydalanish, ortiqcha xarajatlarni qisqartirish va ijtimoiy yordamning manzilligini oshirishga xizmat qiladi. Raqamli tizimlar orqali takroriy funksiyalar kamayib, inson omili ta’siri pasayadi. Mahalla faoliyatida raqamli hisobot va tahlil vositalarining joriy etilishi qaror qabul qilish sifatini oshiradi, strategik rejalashtirishni ilmiy asosga qo‘yadi. Albatta,  “Raqamli mahalla” tizimini joriy etishdagi bir qator muammolar ham mavjud. Jumladan, kadrlar salohiyatining yetarli emasligi, raqamli ko‘nikmalar tanqisligi tizim samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, axborot xavfsizligi, kiberxujumlar va ma’lumotlar maxfiyligi masalalari alohida e’tibor talab qiladi. Bundan tashqari, aholining barcha qatlamlari raqamli xizmatlardan bir xil foydalana olmasligi raqamli notenglikni yuzaga keltirishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida “Raqamli mahalla” tizimini rivojlantirish uchun  quyidagi masalalarni hal qilish lozim bo‘ladi: Mahalla darajasida raqamlashtirish bo‘yicha alohida davlat dasturini qabul qilish. Mahalla xodimlari uchun majburiy raqamli kompetensiya standartlarini joriy etish. Davlat axborot tizimlari bilan to‘liq integratsiyani ta’minlash. Fuqarolar uchun raqamli savodxonlik dasturlarini kengaytirish. Davlat-xususiy sheriklik asosida innovasion yechimlarni jalb etish. Bu tizim O‘zbekistonda mahalliy boshqaruvni isloh qilish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda strategik ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalarni mahalla institutiga keng joriy qilinishi natijasida mahallaning O‘zbekiston jamiyatining ijtimoiy, huquqiy va ma’naviy hayotida muhim rol o‘ynashi ta’minlanadi. Mahalla institutini rivojlantirish orqali jamiyat barqarorligi, ijtimoiy adolat va fuqarolik jamiyatining mustahkam poydevori yaratiladi.

14.1.2026 1811

Sud-huquq islohotlarining yangi yo‘nalishlari

Bugun O‘zbekiston xalqi davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llagan Murojaatnomasini katta qiziqish bilan muhokama qilmoqda. Bu Murojaatnoma davlatimizning demokratik o‘zgarishlar, keng imkoniyatlar va amaliy ishlar mamlakati bo‘lgan Yangi O‘zbekistonni barpo etishdek umumiy maqsadimizga sodiqligini tasdiqlaydi. Shubhasiz, Prezidentimiz Murojaatnomasining asosiy mohiyati har bir soha va tarmoqni isloh qilish orqali fuqarolarning farovon hayot kechirishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishdan iborat. Davlat rahbarimizning “Maqsadimiz aniq – yaqin yillarda daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan mamlakatlar qatoriga kirish”, degan so‘zlari bizni chuqur ta’sirlantirdi. Prezidentimiz jinoyat ishlari yurituvida odil sudlov jarayonini “Raqamli sud” tizimi asosida tashkil etish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlarni belgilab berdi. Bu orqali biz inson huquqlarini himoya qilishni yanada kuchaytiramiz. Bu tergovga ham taalluqli bo‘lib, jinoyat to‘g‘risidagi arizani qabul qilishdan to ishni sudga topshirishgacha sun’iy intellekt texnologiyalari joriy etilib, inson omili kamaytiriladi. Yurtimizda tergov sudyalarining faoliyati ham takomillashtiriladi. Endi ularga sanksiya va majburlov choralarini o‘zgartirish hamda bekor qilish bo‘yicha qo‘shimcha vakolatlar beriladi. Ingliz-sakson huquq tizimiga ega davlatlarda ijobiy natija ko‘rsatgan “xalq vakillari hay’ti” institutini jinoyat ish yurituviga bosqichma-bosqich joriy etish foydali va zarur rejalashtirilmoqda deb hisoblaymiz. O‘ta og‘ir jinoyat ishlari va jamoatchilik e’tiboriga sabab bo‘lgan jinoyat ishlarni jamoatchilik vakillari ishtirokida ko‘rib chiqish sud hukmining yanada adolatli bo‘lishini ta’minlashga xizmat qilishi asosli ravishda ta’kidlangan. Prezidentimiz fuqarolar va tadbirkorlarning huquqlarini ishonchli tiklash imkonini beradigan majburiy ijro jarayoniga sun’iy intellektni joriy etish masalasiga jiddiy e’tibor qaratdi. Davlatimiz rahbarining aholi genofondi uchun eng katta xavfga aylanib borayotgan giyohvandlik muammosi haqidagi bayonoti nihoyatda muhim bo‘ldi. Giyohvand moddalar savdosi transchegaraviy va virtual tus olmoqda. Bu esa jinoyatlarni aniqlashda yangi usullarni qo‘llashni, bu sohada zamonaviy bilim va ko‘nikmalarni chuqur egallashni talab etmoqda. Prezident bu masala bo‘yicha Milliy dastur qabul qilingani, narkojinogyatlarni butunlay yo‘q qilish, yoshlarda kuchli ma’naviy-ruhiy immunitetni shakllantirish uchun barcha kuch va imkoniyatlarni safarbar etayotganimizni ta’kidladi. Shu munosabat bilan, narkotik moddalar bilan bog‘liq jinoyatlarga qarshi kurashish bo‘yicha respublika ishchi guruhi davlat organlarining barcha kuch va imkoniyatlarini ishga solib, kelgusi yilda giyohvandlik vositalarini ishlab chiqarish va tarqatish yo‘llarini to‘xtatish bo‘yicha yangi tizim yaratishi lozim. Davlatimiz rahbarining Murojaatnomasida aks etgan sud-huquq islohotlarining ustuvor yo‘nalishlari chuqur ma’no-mazmunli bo‘lib, unda aniq vazifalar belgilangan.

11.1.2026 1893

Turkiston jadidchilik harakati asoschisi uy muzeyida

Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti, ijodi, faoliyati hamda adib yashagan davr haqida qimmatli ma’lumotlar saqlanayotgan Samarqand shahridagi Mir Said Baraka ko‘chasida Behbudiy uy-muzeyi mavjudligini bilasizmi? Uy-muzey katalogi va unga kiritilgan eksponatlar tarixchilar, muzeyshunos, san’atshunos olimlar hamda keng jamoatchilik uchun muhim manba sanaladi. Behbudiy Samarqandda o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhit yaratgan va "Turkiston jadidlarining otasi" degan nomga sazovor bo‘lgan shaxs. Muzeyda Mahmudxo‘ja Behbudiy tashabbusi bilan 1903-yilda Samarqand atrofidagi mahallalarda yangi maktablar tashkil etgani haqidagi ma’lumotlar bor. Mazkur ekspozitsiyada Behbudiy bilan bir davrda ijod qilgan jadidlarning asarlari ham o‘rin olgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy qisqa, ammo o‘zining zahmatli hayot yo‘li, sermahsul ijodi va fojiali taqdiri bilan har bir vatandoshimiz uchun ibratlik umr kechirdi. U o‘zbek jadidchilik harakatining yetakchilaridan biri bo‘lib, uning ma’rifatparvarlik, millatparvarlik faoliyati, dinni yaxshi bilishi, dunyoqarashining kengligi, vaqatparvarligi bilan tarix zarvaraqlarida alohida o‘rin tutadi. U yangi usuldagi maktablarni tashkil etish va zamonaviy bilimlarni tarqatishga katta hissa qo‘shgan ustozdir. Uning ta’lim sohasidagi harakatlari jamiyatda ma’naviy va madaniy rivojlanish uchun mustahkam zamin yaratgan. Kuni kecha Samarqand shahridagi uy-muzeyiga Mahmudxo‘ja Behbudiy matbaa va nashriyot faoliyatini rivojlantirishga ham katta e’tibor qaratganini shaxsan guvohi bo‘ldik. Behbudiy Samarqandda "Turon" nomli matbaani tashkil etib, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari va turli ma’rifiy kitoblarni nashr etgan. M.Behbudiy uy-muzeyida matbaachilik dastgohining ayrim faoliyati orqali ta’lim uchun zarur adabiyotlarning keng ommaga yetib borishiga erishgan muzey eksponatlaridan joy olgan. Turkiston jadidlik harakatining asoschisi, atoqli adib va jamoat arbobi, noshir va pedagog Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadid maktablari va zamonaviy ta’lim usullariga asoslangan yondashuvlari bugungi o‘zbek ta’lim tizimida ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning jadid maktablari, matbaa faoliyati va ilg‘or g‘oyalari nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kungacha ham ahamiyatli yo‘qotmadi. Behbudiyning ta’limga bo‘lgan yondashuvlari millatning ma’naviy tiklanishi va rivojlanishida asosiy poydevorlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Bugungi kunda ham bu g‘oyalar yosh avlodning ma’naviy kamolotini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.

12.12.2025 2135

Diqqat savdosi

Axborot oqimi haddan oshgan zamonda inson diqqatining o‘zi iqtisodiy qiymat kasb etyapti. 1971-yilda amerikalik iqtisodchi Herbert A. Simon “Axborotga boy dunyoda muammo endi ma’lumot yetishmasligi emas, e’tibor tanqisligidir” degan fikrni ilgari surgan edi. Quyida aytiladiganlar konspirologik gaplarga o‘xshashi mumkin, ammo bular bugunning bor gapi. Raqamli iqtisodiyotda bu jarayon aniq ko‘rinishga ega. Ijtimoiy platformalar foydalanuvchining onlayn vaqtini uzaytirishga intiladi, reklama tizimlari esa shu vaqtni pulga aylantiradi. Har bir ko‘rish, biror sahifaga kirish, izoh o‘qish uchun o‘tkazilgan vaqt – bularning barchasi iqtisodiy qiymat hosil qiladi. Shu tariqa e’tibor bozordagi mahsulotga o‘xshash qiymat olgan. Foydalanuvchi diqqatini jalb etish raqobati bor, bu raqobatda kimdir inson vaqtini, kimdir uning hissiyotini, kimdir esa qarashini egallashga urinadi. Axborot ko‘paygani sayin e’tibor yanada qisqaryapti. Shu sabab raqamli iqtisodiyotda foyda oqimi endi mahsulotdan emas, insonning ongini qancha vaqt band qilishdan kelib chiqadi. Bu esa butun biznes modelni o‘zgartirdi. Diqqat iqtisodiy tizimning yangi valyutasiga aylandi, deyish mumkin. Boshqarilish Har bir ijtimoiy tarmoq, mobil ilova insonning foydalanish vaqtini uzaytirish uchun yaratilgan murakkab mexanizmlarga tayanadi. Platformalar foydalanuvchi nima ko‘rishini, qachon ko‘rishini va qancha vaqt ko‘rishini oldindan hisoblay oladi. Algoritmlar insonning qiziqishini aniqlash, uni yanada kuchaytirish va shu yo‘l bilan diqqatni band qilish uchun ishlaydi. Bu tizimning markazida e’tiborni saqlab qolish g‘oyasi yotadi. Masalan, “infinite scroll” degan interfeys shakli foydalanuvchining to‘xtash ehtimolini kamaytiradi. Ekranni “varaqlagan” sari yangi ma’lumot o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi. Bu jarayon ongda yakun yo‘q degan tasavvurni yaratadi, shuning uchun inson vaqt o‘tganini sezmaydi. Avtoijro funksiyasi esa navbatdagi videoni avtomatik boshlaydi. Shu tariqa foydalanuvchi o‘zi tanlov qilayotgandek bo‘ladi, aslida esa tizim uni o‘z oqimiga tortadi. Har bir “like” yoki fikr bildirish ham algoritmlar uchun signal hisoblanadi. Bu ma’lumotlar asosida platforma insonning kayfiyati, siyosiy qarashlari yoki kundalik odatlarini o‘lchay oladi. Shundan so‘ng unga ayni shu yo‘nalishda kontent taklif etiladi. Natijada foydalanuvchi o‘xshash fikrlar, obrazlar va qarashlar ichida qoladi. Bu holat algoritmik izolyatsiya deb ataladi. Diqqat bir yo‘nalishga to‘planadi, lekin umumiy ko‘lam torayadi. Masalan, YouTube foydalanuvchilarining o‘rtacha 70 foiz vaqtini algoritmik tavsiyalar orqali ushlab turadi. Parchalanish Har kungi yuzlab xabar, surat, video va bildirishnomalar diqqatni mayda bo‘laklarga ajratadi. Inson bir vaqtning o‘zida ko‘p ma’lumot bilan yuzlashadi, biroq bu ko‘p vazifalik faqat tashqi ko‘rinishda samarali. Aslida kishi ongi bir lahzada birgina narsaga to‘liq e’tibor bera oladi. Shu sabab doimiy diqqat bo‘linishi holatida bo‘lgan inson fikrini jamlay olmaydi, yuzaki idrok qiladi xolos. Kaliforniya universiteti olimi Gloria Mark olib borgan tadqiqotga ko‘ra, inson biror ish jarayonida chalg‘iganidan so‘ng diqqatni qayta tiklash uchun o‘rtacha 23 daqiqa-yu 15 soniya vaqt sarflaydi. So‘nggi yillarda e’tibor davomiyligi qisqarayotgani haqidagi fikr keng tarqalgan. 2015-yilda “Microsoft Canada” iste’molchilarning axborot iste’moli bo‘yicha hisobotida insonning o‘rtacha diqqat davomiyligi 12 soniyadan 8 soniyagacha kamaygani aytilgan. Biroq bu raqam ilmiy tadqiqot emas, marketing tahliliga asoslangan. Psixologik nuqtayi nazardan bu holat diqqatning parchalanishiga olib keladi. Miya har lahzada yangi signallarni qayta ishlaydi, biroq ularni bog‘lab, umumiy ma’no hosil qilishga ulgurmaydi. Bu jarayon uzoq muddatda charchoq, hissiy toliqish va fikr beqarorligiga sabab bo‘ladi. Hissiy toliqish Axborot oqimi uzluksiz bo‘lganda inson miyasi dam ololmaydi. Har daqiqada yangi bildirishnoma, yangi post yoki video ongni faollikka majbur qiladi. Bu jarayon dastlab sezilmaydi, lekin uzoq muddatda inson ruhiyatida chuqur iz qoldiradi. “Digital fatigue” deb ataluvchi holat shundan kelib chiqadi. Bu insonning raqamli muhitdan ruhiy charchashi, diqqatni jamlay olmasligi va ichki tinchlikni yo‘qotish holatidir. Tadqiqotlarda ijtimoiy tarmoqlardan ortiqcha foydalanish miya faoliyatida stress gormonlari ishlab chiqilishini kuchaytirishi aniqlangan. Axborot ortiqchaligi hissiy toliqish va ichki rag‘bat pasayishiga olib keladi. Yangi ma’lumotlarga qiziqish yo‘qoladi, biroq shu bilan birga kishi ulardan uzila olmaydi. Bu paradoksal holat doimiy dopamin stimulyatsiyasining natijasi hisoblanadi. Ruhiy toliqish asta-sekin hissiy befarqlikka aylanadi. Inson doimiy ma’lumot oqimida yashaydi, lekin hech bir ma’lumot unga yetarlicha ta’sir qilmaydi. Tashqi dunyo shovqinli, ichki dunyo esa bo‘shab qoladi. Miya ma’lumotni filtrlash qobiliyatini yo‘qotadi, hissiyotlar kuchsizlanadi, vaqt ritmini his qilish buziladi. Bu holat ong toliqqanini bildiradi. “Diqqat iqtisodiy tizimi” inson ruhiyatini faol iste’molchiga aylantirgan. U har doim yangi axborot izlaydi, bu izlanish unga tinchlik bermaydi. Raqamli muhitda charchoq tabiiy holga aylanishi ham shundan. E’tibor shaxsning o‘z tanlovi sifatida ma’nosini yo‘qotyapti, chunki u endi ongli tanlov emas, algoritm boshqaruvidagi jarayon. “Diqqat iqtisodiyoti” Raqamli muhitda diqqat shaxsiy hodisa emas, ijtimoiy resursga aylandi. Platformalar insonlarning umumiy e’tiborini o‘lchaydi va yo‘naltiradi. Kim ko‘proq ko‘rinish hosil qilsa, kim ko‘proq bahs uyg‘otsa, o‘sha shaxs yoki mavzu e’tibor markaziga chiqadi. Natijada diqqat adolatli taqsimlanmaydi. Ayrim g‘oyalar, shaxslar yoki mavzular ortiqcha e’tibor oladi, boshqalari esa butunlay chetda qoladi. Shu tariqa e’tibor maydoni ijtimoiy tengsizliklarni chuqurlashtiradi. “Diqqat iqtisodiyoti”ning oqibatlariga oid ilmiy yondashuvni britaniyalik tadqiqotchi Maksi Heitmayer “The Second Wave of Attention Economics” (2025-yil) maqolasida tahlil qiladi. Muallifning xulosasiga ko‘ra, diqqat iqtisodiyoti raqamli platformalar orqali shakllanadigan ijtimoiy kuch munosabatlarini mustahkamlaydi va e’tibor oqimi ko‘proq resursga ega bo‘lgan subyektlar tomon og‘adi. Muallif shunday deydi: “raqamli muhitda diqqat universal ramzli valyutaga aylanadi, bu esa axborot oqimini boshqaruvchi tizimlarning jamoaviy idrok shakllanishiga ta’sirini kuchaytiradi”. “Diqqat iqtisodiyoti” ma’lumot sifatini ham o‘zgartiradi. Kontent yaratuvchilar o‘quvchini jalb etish uchun qisqa, hissiyotli va ziddiyatli shakllarni tanlaydi. Shunday qilib, mazmun ustuvorligi yo‘qolib, shakl ustunlikka chiqadi. “DataReportal” e’lon qilgan “Digital 2024: Uzbekistan” hisobotida mamlakatda ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarining soni 8,7 million, umumiy internet foydalanuvchilari 29,5 million ekani aytilgan. “Diqqat raqobati” muhitida yoshlar ko‘proq tez, vizual va hissiy kontentlarga murojaat qilyapti. Axborotning haddan ortib ketishi, platformalarning algoritmik boshqaruvi va tezkor kontentning ustuvorlashuvi diqqatni bo‘linuvchi resursga aylantirdi. Bu jarayon shaxsning ruhiy holatidan tortib jamiyatdagi axborot oqimi va ijtimoiy idrok shakllanishigacha ta’sir ko‘rsatyapti. Tadqiqotlar e’tiborning cheklanganini, chalg‘ishning kognitiv qiymatlarini, ijtimoiy tarmoqlardagi kontentning ustuvorligini va auditoriya odatlarining o‘zgarishini ko‘rsatadi. O‘zbekiston misolidagi kuzatuvlar ham global tendensiyalar bilan uyg‘un: yoshlar drayver bo‘lgan raqamli maydon ko‘proq qisqa, hissiy va tez qabul qilinadigan axborot shakllariga yo‘nalgan. Diqqat esa ijtimoiy jarayonlarning markaziy o‘lchoviga aylanib boryapti. Shahobiddin LUQMON tayyorladi. AKU: Insonning o‘rtacha diqqat davomiyligi 12 soniyadan 8 soniyagacha kamaygan. *** Doimiy diqqat bo‘linishi holatida inson fikrini jamlay olmaydi, yuzaki idrok qiladi xolos.