14.5.2026 76

Taraqqiyot nuqtasi

Xursand Karlibayev 17 yoshda. Qo‘ng‘irot tumanidagi Hakim ota mahallasida yashovchi bu yigit tengqurlaridan bir jihati bilan ajralib turadi: u 11-sinf o‘quvchisi bo‘lishiga qaramay, o‘z mehnati bilan oyiga 2–4 million so‘m daromad topayotgan yosh mutaxassis. Xursandning bu natijasi tizimli ishlangan yoshlar siyosati, to‘g‘ri yo‘naltirilgan imkoniyatlar va mahalladagi samarali muhit natijasidir. – Mahallamizda yaratilgan imkoniyatlar, to‘garaklar va ustozlar ko‘magida o‘z yo‘limni topdim. Bu jarayonda mahallamiz yoshlar yetakchisi Sevara opaning ko‘magi katta bo‘ldi. Hozir o‘qish bilan birga ishlayapman. Dastlab qiyin bo‘ldi, lekin vaqtni to‘g‘ri taqsimlashni o‘rgandim. Kelajakda ham o‘qishimni davom ettirib, o‘z kasbim bo‘yicha yanada rivojlanmoqchiman, – deydi Xursand Karlibayev Bugun Xursand kabi yoshlar Hakim ota mahallasida anchagina. Bu yerda yoshlar o‘z kelajagini qurish bilan band. Natijalar ortida esa mahalladagi yoshlar yetakchisi Sevara Abdikarimovaning izchil va tizimli faoliyati turibdi. Hakim ota mahallasi balansi: Aholi: 4012 nafar; Yoshlar: 1037 nafar; Xotin-qizlar: 1867 nafar.   “Yashil” toifa: 484 nafar; “Sariq” toifa:  122 nafar; “Qizil” toifa: 4 nafar.   Mahalla drayveri: chorvachilik va dehqonchilik. Nazariyadan amaliyotga Hakim ota mahallasida “Besh muhim tashabbus” yoshlarning kundalik hayot tarziga aylanib ulgurgan. Hozir 186 nafar yosh kutubxonaga muntazam qatnasa, 273 nafari turli to‘garaklarga jalb etilgan. Umumiy qamrov esa 459 nafarni tashkil etadi. Sport yo‘nalishida esa “Besh tashabbus olimpiadasi” orqali yoshlarning 60 foizdan ortig‘i sportga jalb qilingan. AT va zamonaviy kasblarni o‘rgatuvchi “Ustoz AI” loyihasi doirasida 102 nafar yosh kompyuter savodxonligini oshirib, 23 nafari onlayn faoliyat orqali daromad topyapti. Ular orasida oyiga 700–1200 dollar daromad qilayotganlar ham borligi alohida e’tiborga loyiq. Xotin-qizlar bandligi yo‘nalishida esa “Qizlar akademiyasi” va “Ushshoq” loyihalari orqali 107 nafar qiz kasb-hunar egasiga aylangan. – Yoshlar yetakchisi sifatida faoliyat boshlaganimga 9 oy bo‘ldi, – deydi Sevara Abdikarimova. – Bu davr men uchun katta sinov va bir vaqtning o‘zida ulkan imkoniyatlar maktabi bo‘ldi. Dastlab ishni tizimli yo‘lga qo‘yishga e’tibor qaratdik. Har bir yosh bilan individual ishlash, ularni band qilish, bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish orqali sezilarli natijalarga erisha boshladik. Bugun Xursand kabi o‘z yo‘lini topgan, o‘qish bilan birga daromad topayotgan yoshlarimiz ko‘payayotgani ishlarimizning natijasidir. Qisqa vaqt ichida mahallamizda yoshlar o‘rtasida jinoyatchilikning oldini olishga erishdik. Kelgusida ham ishlarimizni yanada kengaytirib, ayniqsa AT, tadbirkorlik va kasb-hunar yo‘nalishlarida yoshlarni ko‘proq qo‘llab-quvvatlashni rejalashtiryapmiz. “Nol” jinoyatchilik Mahalladagi eng katta yutuqlardan biri 2025-yil va 2026-yilning hozirgacha bo‘lgan davrida yoshlar tomonidan birorta ham jinoyat sodir etilmaganidir. 1037 nafar yoshning har biri bilan individual ishlash, ularni band qilish, qiziqishlariga mos yo‘naltirish orqali ularning dunyoqarashi tubdan o‘zgargan. Bugun bu yerda yoshlarning “bo‘sh vaqti” degan tushuncha deyarli yo‘q: ular o‘qishda, kasb o‘rganishda yoki daromad topish bilan band. Hakim ota mahallasida yoshlarning iqtisodiy faolligini oshirishga qaratilgan “Yer – xazina” tashabbusi orqali 12 nafar yoshga yer ajratilib, ular mavsum davomida 4–5 million so‘mgacha daromad qilyapti. Prezidentning “Yoshlar tadbirkorligini rivojlantirish va bandligini taʼminlashga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 62-sonli qarori asosida bir yoshga 80 million so‘m mablag‘ ajratilgan edi. Ushbu mablag‘larni samarali yo‘naltirgan Ikram Uzaqbayev sartaroshxona ochib, 5 ta ish o‘rni yaratgan. 10 ga yaqin shogird tayyorlamoqda. U imkoniyatdan unumli foydalangan yosh tadbirkorlar sifatida o‘z tajribasini quyidagicha ifodalaydi: – Avvaldan sartaroshlikka qiziqardim, lekin o‘z ustaxonamni ochish uchun imkoniyat yetishmas edi. Shu dastur orqali o‘z orzumni amalga oshirishga muvaffaq bo‘ldim. Bugun nafaqat o‘zim ishlayapman, balki yana 5 nafar yigitni ish bilan ta’minladim. 10 ga yaqin shogird tayyorlab, ularga kasb o‘rgatyapman. Mahallamizdagi yoshlar yetakchisining faoliyati natijasida ko‘plab yigit-qizlar o‘z yo‘lini topyapti. Men ham aynan yetakchining yo‘naltirishi va tavsiyalari orqali ushbu imkoniyatdan xabardor bo‘ldim. Oddiy qiziqishdan boshlagan edim, bugun esa o‘z jamoamga ega tadbirkorman. Faoliyatimni kengaytirib, yana ko‘proq yoshlarni ish bilan ta’minlashni maqsad qilganman. Yoshlar yetakchisi mahallada “hech kim e’tibordan chetda qolmaydi” tamoyili asosida ish olib boradi. Hozir 7 nafar yosh xorijda mehnat faoliyatini olib bormoqda. Migratsiyadan qaytgan 9 nafar yosh darhol band qilingan. 64 nafardan ortiq yosh ustoz-shogird an’anasi orqali kasb o‘rganyapti. Ulardan biri Tazabay Davletyarov oyiga 4–6 million so‘m daromad topyapti. Shuningdek, 19 nafar ishsiz yosh doimiy ish bilan ta’minlangan. “Yoshlar daftari” orqali 2 nafar yoshning kontrakt to‘lovi qoplab berildi. Bugun Hakim ota mahallasi yoshlari imkoniyatdan foydalanishni biladigan, o‘z ustida ishlaydigan, maqsadli avlod. Mahallada ishsiz yosh deyarli yo‘q. Harakat, izlanish va natija ustuvor. Sevara Abdikarimova boshchiligida yo‘lga qo‘yilgan tizimli ishlar shuni ko‘rsatmoqdaki, agar yoshlar bilan manzilli va izchil ishlansa, har qanday hududni taraqqiyot nuqtasiga aylantirish mumkin.

11.5.2026 79

“SIGʻSA, BOʻLDI”mi? Bolalar hayoti bilan o‘ynashayotgan bog‘chalar

So‘nggi oylarda yangiliklar lentasida bir-biriga o‘xshash, ammo har safar odamni larzaga soladigan xabarlar ko‘paydi: “Damas”ga 32 nafar bola mindirildi”, “Spark”da 18 nafar bola ketilayotgani aniqlandi”, “Matiz”da 13 nafar bog‘cha bolasi tashilgan”... YPX xodimlari ma’lumotiga ko‘ra, joriy yilning 1–5-may kunlari respublika bo‘yicha bolalarni tashish bilan bog‘liq 40 ta qoidabuzarlik aniqlangan. Bular qayd etilgan holatlar, xolos. Aslida bu kabi qoidabuzarliklar har kuni ko‘plab hududlarda kuzatilayotgani sir emas. Eng achinarlisi, bu jamiyat uchun oddiy manzaraga aylanib bormoqda. Odamlar endi bir “Damas” ichiga 20-30 nafar bola tiqib ketilayotganini ko‘rsa ham hayratlanmay qo‘ydi. Bolalar hayoti ochiqchasiga xavf ostiga qoʻyilyapti Bolalarni tashishda “Damas”, “Matiz” yoki “Spark” kabi yengil avtomobillardan foydalanishning o‘z xavfli. Ammo ayrim haydovchilar va xususiy bog‘chalar bu bilan cheklanmay, mashina ichiga belgilangan me’yordan ikki-uch barobar ko‘p bolani joylashtirmoqda. Surxondaryoning Denov tumanida haydovchi 32 nafar bolani bitta “Damas”da tashib,  “rekord” o‘rnatdi. Samarqandning Jomboy tumanida 25 nafar, Namanganda yana 25 nafar bola shu tarzda tashilgani aniqlandi. Navoiy viloyati Nurota tumanida esa “Matiz” avtomobilida 13 nafar bog‘cha bolasi va 3 oylik chaqaloq ketilayotgan vaqtda fojia yuz berdi. Bu endi shunchaki qoidabuzarlik emas, bolalar hayotini ochiqchasiga xavf ostiga qo‘yish. Axir yengil avtomobillar yo‘lovchi tashish uchun belgilangan muayyan texnik imkoniyatga ega. Biroq ayrimlar bolalarni “sig‘sa bo‘ldi” degan qarash bilan mashinaga joylashtirmoqda. Holbuki, bitta keskin tormoz, to‘qnashuv yoki ag‘darilish o‘nlab bolalarning hayotiga zomin bo‘lishi mumkin. Bunday holatlar nega ko‘paymoqda? Buning asosiy sababi – nazoratsizlik va arzon xizmatga bo‘lgan talab. Hududlarda bolalarni bog‘chaga tashish asosan ota-ona va haydovchi o‘rtasidagi og‘zaki kelishuv asosida bo‘ladi. Hech qanday rasmiy shartnoma, litsenziya yoki xavfsizlik talabi yo‘q. Ota-ona oylik yo‘l haqini to‘laydi, haydovchi esa imkon qadar ko‘proq bolani bitta reysda olib borishga harakat qiladi, harna, yoqilg‘i tejaladi-da! Albatta, bunga ota-ona ham qarshi emas. Chunki agar bolasini o‘rindiq soni bo‘yicha tashishni talab qilishsa, haydovchi narxni ko‘tarishi mumkin. Ayrim xususiy bog‘chalar ham mijoz yo‘qotmaslik uchun bu holatlarga ko‘z yumadi. Bolalar qanday transportda, qanday sharoitda kelayotgani ikkinchi darajali masalaga aylanib qolgan. Eng xavflisi esa bunday holatlar yillarki davom etib kelayotgani. Demak, bu faqat bir haydovchining xatosi emas, balki tizimning ishlamayotganidan dalolat. Kim nazorat qilishi kerak? Ko‘pchilik bunday holatlarda faqat haydovchini ayblaydi. Aslida esa mas’uliyat ancha keng. Avvalo, bu maktabgacha ta’lim tashkilotlarining mas’uliyati. Chunki bog‘chalarda bolalarni berib yuborishda belgilangan talab qoidalari buzilmoqda. Maktabgacha ta’lim va Sog‘liqni saqlash vazirliklarining 2018-yil 30-apreldagi qarori bilan “Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarning hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilishni tashkil etish tartibi to‘g‘risida” nizom tasdiqlangan. Bu nizomda bolani bog‘chaga olib kelish va olib ketish mumkin bo‘lgan shaxslar toifasi belgilangan: bular bolaning ota-onasi, ularning o‘rnini bosuvchi shaxs, ota-onaning voyaga yetgan farzandlari, bobosi, buvisi yoki tegishli tartibda rasmiylashtirilgan vakil uni shaxsan guruh tarbiyachisiga topshirishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotidan olib ketishda esa guruh tarbiyachisi bolani ayni shu shaxslardan biriga berib yuborishi mumkin. Demak, qoida birinchi navbatda bog‘chaning o‘zida buzilyapti. Ikkinchidan, Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi hamda uning hududiy bo‘limlari bu masalaga jiddiy yondashishi shart. Chunki bolalar xavfsizligi  ta’lim tizimining eng asosiy vazifalaridan biri. Uchinchidan, YPX va ichki ishlar organlari faqat reyd o‘tkazib jarima yozish bilan cheklanmasligi kerak. 800 ming so‘mlik jarima (avtomobilda belgilangan o‘rindiqdan ko‘p yo‘lovchi mindirib ketilayotgani aniqlansa, haydovchiga nisbatan MJtKning 128-8-moddasiga ko‘ra, bunday qoidabuzarlik uchun BHMning 2 baravari miqdorida jarima qo‘llanadi) bunday xavfli holatlarni to‘xtatish uchun yetarli emas. Chunki ayrimlar uchun bolalar hayotidan ko‘ra daromad muhimroq bo‘lib qolyapti. Shuning uchun bu borada qattiq nazorat, litsenziyalash va javobgarlik choralari kuchaytirilishi zarur. Ota-onalar  mas’uliyati Bu masalada ota-onalarning o‘rni haqida gapirmaslik  noto‘g‘ri bo‘ladi. Eng og‘riqlisi, ko‘p hollarda ota-onalar bolalar ustma-ust tiqilgan mashinani ko‘rib turib ham farzandini unga chiqarib yuboraveradi. Ayrimlar buni “hamma shunday qilyapti” deb oqlasa, boshqalar arzon xizmatdan voz kechgisi kelmaydi. Ammo shu yerda savol tug‘iladi: arzonroq yo‘l haqi farzand xavfsizligidan muhimroqmi? Toʻgʻri, hech bir ota-ona farzandi bilan fojia yuz berishini istamaydi. Lekin xavfni ko‘rib turib indamaslik ham befarqlik hisoblanadi. Jamiyatda “mening bolamga hech narsa bo‘lmaydi” degan xato qarash bor. Afsuski, aksariyat fojialar loqaydlik ishonch ortidan sodir bo‘ladi. Fojia bo‘lishini kutish shart emas Odatda mas’ullar ko‘pincha jiddiy choralarni faqat katta fojia sodir bo‘lganidan keyin ko‘ra boshlaydi. Vaholanki, muammo yillardan beri hammaning ko‘z o‘ngida. Axir har kuni mahallalar ichida bolalarga to‘la “Damas”lar yuribdi. Hech kim buni yashirmayapti. Bolalar xavfsizligi esa muhokama qilinadigan emas, ta’minlanadigan masala bo‘lishi kerak. Shuning uchun: Bog‘chalarda bolani topshirish tartibiga qat’iy rioya qilinishi; Bolalarni tashish bilan shug‘ullanuvchi haydovchilar litsenziya asosida ishlashi; Maxsus transport talablari joriy qilinishi; Ota-onalar o‘rtasida targ‘ibot kuchaytirilishi; Qoidabuzarlarga nisbatan qattiq jazo qo‘llanilishi kerak. Chunki bola – statistika emas. Uning hayoti har qanday daromad, arzon xizmat yoki vaqtinchalik qulaylikdan ustun turishi shart. Ko‘za kunda emas, kunida sinadi. Agar bugun chora ko‘rilmasa, ertaga yana bir fojia haqida yozishga to‘g‘ri keladi.  

11.5.2026 148

SIda mualliflik muammosi: Ijod tushunchasining o‘zgarishi

Ilgari “ijod” faqat insonga xos bo‘lgan, hissiyot va intuitsiyaga asoslangan jarayon deb hisoblanardi. Insonlar o‘z ijodkorligi va aqliy salohiyati orqali asar yaratar edi. Bugun esa algoritm soniyalar ichida Navoiy g‘azallariga taqlid qilishi yoki Leonardo da-Vinchi kabi rasm chizishi mumkin. Savol tug‘iladi: agar asarni mashina yaratgan bo‘lsa, uning “egasi” kim? Hozirgi xalqaro qonunchilikda (masalan, Bern konvensiyasida) mualliflik huquqi faqat inson mehnatining mahsuliga nisbatan qo‘llaniladi. Bugungi kunda dunyo huquqshunoslari SI yordamida tayyorlangan mahsulotni “muallifsiz asar” deb e’lon qilish kerakmi yoki murakkab mo‘yqalamda bajarilgan muallifning asarimi, degan tanlovlar qarshisida qolmoqda. Masalan, AQSh mualliflik idorasi (USCO) allaqachon inson omilisiz algoritm tomonidan yaratilgan asarlarga mualliflik berilmasligini ma’lum qildi. Shundan ma’lumki, SI mahsuloti huquqiy jihatdan “egasi yo‘q mulk”ka aylanib qoladi. Bu esa intellektual mulk bozorida tartibsizlikka sabab bo‘ladi. Asarni sun’iy intellekt yaratganini hisobga olsak, u jamoat mulki hisoblanadimi yoki uni yaratish uchun “prompt” yozgan insonnikimi? Fotoapparat ixtiro qilinganda ham ko‘pchilik orasida suratni “qurilma olyapti” degan bahslar yuzaga kelgan. Lekin fotosuratda insonning nigohi, rakurs tanlashi va kompozitsiyani shakllantirishi uni muallifga aylantirgan. Xo‘sh, SI bilan bog‘liq vaziyatda ham shunday bo‘ladimi? Bu borada yana bir nozik nuqta bor: “prompt” muallifini ijodkor deb atash qanchalik to‘g‘ri? Agar siz restoranda oshpazga “taom achchiqroq bo‘lsin”, deb buyurtma bersangiz, bu sizni oshpazga aylantirmaydi. Prompt shunchaki texnik vazifa deb ko‘riladi. Haqiqiy ijodkor jarayonning har bir bosqichida, har bir so‘zni tanlashda individual va hissiy qaror qabul qiladi. SI foydalanuvchisi esa faqat yakuniy natijani tanlab oladi, xolos. Binobarin, “prompt” yozishni yuksak ijodiy mehnat bilan tenglashtirish inson mahoratining qadrini pasaytirishga sabab bo‘ladi. Mualliflik yoki intellektual parazitizm "Prompt" yozgan insonni mualliflik darajasiga ko‘taradigan bo‘lsak, bu o‘g‘rilik bo‘lib qolmaydimi? Sababi, SI platformalarining deyarli barchasi Google va shunga o‘xshash ochiq manbalardagi millionlab insonlarning mehnat mahsuli asosida bunday yozuvlarni yozishga yoki savollarga javob berishga layoqatlantirilgan. Ma’lumotlarning bir yerda jamlanishi har qanday so‘rovni bajarishga xizmat qilmoqda. SI ayni shu ma’lumotlar bazasida “yangi” ijod namunalarini shakllantiradi. Bu yerda eng katta xavf — intellektual parazitizm muammosidir. Agar SI iste’molchilari mashina yaratgan narsaga shunchaki mualliflik huquqi olsalar, bu jamiyatda haqiqiy ijodga qiziqish va rag‘batni kamaytirmaydimi? Buning natijasida ko‘plab yangi ijod namunalari yaratmoqchi bo‘lganlarning salohiyati tushib, ularning yaratilishi mumkin bo‘lgan bebaho asarlari SI ortidan arzimas va qayta ishlangan ma’lumotga aylanib qolmaydimi? Texnologik nuqtayi nazardan yana bir xavf bor — bu “Model Collapse” (model halokati) hodisasidir. Agar insonlar yangi, original asarlar yaratishdan to‘xtab, faqat SI mahsulotlarini iste’mol qila boshlasa, algoritm kelajakda faqat “o‘zi yaratgan narsalardan” o‘rganishga majbur bo‘ladi. Bu xuddi madaniy turg‘unlik kabidir: original g‘oya qo‘shilmasa, adabiyot sifati pasayib, bir xil andozadagi, qo‘pol qilib aytganda “raqamli axlat”ga aylanib qoladi. Chunki jamiyatdagi muammolarni va insonning ichki hissiyotlarini, albatta, inson yaxshiroq tushunadi. Mashina esa faqatgina allaqachon mavjud ijod namunalarini qayta ishlaydi. Uning yaratganlari esa insonnikidek chiqmasligi, undagi fayzni, jozibani yo‘qqa chiqarishi tayin. San’at asarining qiymati faqat uning tashqi ko‘rinishida emas, balki ortida turgan iztirob, quvonch va hayotiy tajribadadir. Van Gogning asarlari shunchaki ranglar kombinatsiyasi emas, bu uning ruhiy holatining in’ikosidir. Algoritmda esa “iztirob” yoki “baxt” tushunchasi yo‘q. Faqat ehtimollar nazariyasi bor. Shuning uchun ham mashina yaratgan she’r qanchalik qofiyali bo‘lmasin, inson nafasini sezib bo‘lmaydi. Insonlar tabiiy ravishda soxtalikdan zerikadi va reallikka oshiqadi. *** Xulosa o‘rnida aytish joizki, SI va mualliflik huquqi o‘rtasidagi ziddiyat shunchaki huquqiy bahs emas, balki insoniyatning o‘ziga xosligini saqlash masalasidir. Mashina qanchalik buyuk “ijod” yaratishidan qat’i nazar, bu insoniyat yaratgan ma’lumotlar ummonining aks sadosi bo‘lib qolaveradi. U hech qachon to‘liq insonning ichki kechinmalari va hissiyotlarini anglay olmaydi. Shunday ekan, inson aqli tomonidan kashf qilingan texnologik taraqqiyotni inkor etmasligimiz va ayni paytda, insoniy yaratilishning qadrsizlanishiga yo‘l qo‘ymasligimiz kerak. Biz bugun mualliflik huquqi va ijod mezonlarini to‘g‘ri belgilab olmasak, ertaga soxtaliklar ichida haqiqatni va algoritmlar orasida insoniyatni yo‘qotishimiz mumkin. Zero, inson qo‘li bilan yaratilgan har qanday “nuqsonli”, ammo samimiy asar SI yaratgan “mukammal” mazmunsizlikdan ustun turaveradi.

5.5.2026 295

Temiryo‘llar: nega chiptalar qimmatlashyapti?

Har yili o‘rtaga chiqadigan energetika, ekologiya kabi mavzular qatorida transport tizimi ham mavjud. Masalan, “O‘zbekiston temiryo‘llari” fevral oyidan boshlab barcha turdagi poyezd chipta narxlari 15 foizga oshishini ma’lum qilgandi. Hisoblab ko‘rilsa, poyezd chiptalari oxirgi 2 yilda 200 foizga ko‘tarilgan. Yana bir e’tiborli jihat shundaki, noyabr oyida transport vaziri transport xizmatlari tannarxini yil yakunigacha 20 foizga kamaytirishni aytgan edi. Iqtisodchilar esa bu va’dalar ishonchsiz ekanligini ta’kidlagan. 2026-yilning birinchi choragi yakunlandi, bu rejaning amalga oshgani haqida biror gap yo‘q. Butun dunyoda poyezdlar past va o‘rta daromadli aholi qatlami uchun eng qulay transportlardan biri. Shu sababli narxlarning o‘sib borishi aholiga moliyaviy bosim bermasligi zarur. Narx belgilashda aholining umumiy daromadi, xarid qobiliyati hisobga olinishi kerak. Toshkent–Buxoro yo‘nalishidagi elektropoyezd narxi 509 ming so‘mni tashkil etadi, bu esa deyarli talabaning bir oylik stipendiyasi miqdoriga teng (569 ming). Qolaversa, O‘zbekistonda aholi inflyatsiyaga ta’sirchan. Xarid qobiliyati qoniqarli darajada deb hisoblasak ham, narx o‘sib borar ekan, poyezdlardagi xizmat ko‘rsatish va vagonlar holati qanchalik yaxshilandi? Dunyoda narxlarning shakllanishiga bir qator omillar ta’sir qiladi: masofa, vagonlarning texnik holati, ko‘rsatiladigan xizmat darajasi, subsidiyalar, elektr energiyasi va yoqilg‘i narxi shular jumlasidan. Xorij tajribasida nisbatan eskiroq vagonlar uchun odatda arzonroq tariflar belgilanadi. Shuningdek, vagonlarda taqdim etiladigan xizmatlar sifati va ko‘lami ham chipta narxiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekistonda ko‘p savollar subsidiyalar masalasiga qaratilgan. Chunki davlat tomonidan eng ko‘p subsidiya ajratiladigan sohalardan biri – temiryo‘llar. 2025-yilda sohaga 721 milliard so‘m ajratilgan. 2026-yilda esa bu sohaga yana 700 milliard so‘m ajratilishi taxmin qilinyapti. Har yili byudjetdan sohaga pul ajratilayotgani ijobiy holat emas. Shuning uchun avvalroq Xalq demokratik partiyasi fraksiyasida 700 milliard so‘m subsidiya nimaga kerakligi va temiryo‘llar qachon foydaga chiqishi so‘ralgan edi. Mas’ullar “vagonlarning aksariyati eski, SSSRdan qolgan”, “kelajakda yangi yo‘llar tushib, xususiylashtirishga o‘tiladi” degan bayonot bergan. Mazkur javob deputatlar tomonidan qoniqarli deb topilmagan. Spot.uz nashrining xabar berishicha, temiryo‘llarga 200 ta vagon uchun 10 yilga 143 milliard so‘m imtiyozli kredit berilgan. Qachon bu soha foydaga chiqishi haqidagi savollar javobi esa haligacha mavhum. Dunyoda temiryo‘llarning yo‘lovchi tashish xizmatlari kam rentabelli yoki zarar bilan ishlaydigan soha hisoblanadi. Shunga qaramasdan, davlatlar vokzallarni tijoriylashtirish orqali milliardlab daromad topishadi. Katta vokzallardan kuniga o‘n minglab, ayrim megapolislarda yuz minglab yo‘lovchi foydalanadi. Bu esa reklama, savdo va xizmat ko‘rsatish uchun qulay muhit. Shu sababli vokzaldagi savdo nuqtalari oddiy ko‘chalardagiga nisbatan ancha qimmat ijara to‘loviga qaramay, yuqori daromad bilan ishlaydi. Rivojlangan davlatlarda vokzal ichidagi tijoriy maydonlar do‘konlar, kafe va restoranlar, supermarketlar, dorixonalar, bank va xizmat shoxobchalari uchun ijaraga beriladi. Ijara shartnomalari ko‘pincha ikki bosqichli bo‘ladi: qat’iy oylik to‘lov va savdo aylanmasidan foiz. Bu vokzal operatoriga barqaror daromad bilan birga savdo hajmi oshishidan ham foyda olish imkonini beradi. Yevropaning yirik vokzallarida tijoriy ijaradan tushadigan daromad ayrim hollarda yo‘lovchi chipta tushumiga yaqinlashadi yoki uni ortda qoldiradi. Masalan, Buyuk Britaniyadagi “Network Rail” temiryo‘l tarmog‘ining 2024-2025-yillar hisobiga ko‘ra 19 ta yirik stansiyada umumiy tijoriy savdo daromadi 914,7 million funt sterlingga (1,3 milliard dollar) yetgan. Shuningdek, vokzal hududi – reklama uchun eng qimmat joylardan biri. Platformalar, kutish zallari, eskalatorlar, LED ekranlar va hatto ovozli e’lonlar tijoriy monetizatsiya qilinadi. Ba’zi mamlakatlarda vokzal reklama daromadi temiryo‘l kompaniyalarining umumiy tushumida alohida manba sifatida ko‘rsatiladi va katta mablag‘ni tashkil qiladi. So‘nggi rasmiy ma’lumotga ko‘ra, Hindiston temiryo‘llari so‘nggi 5 yilda reklama orqali taxminan 150 million yevro daromad olgan. Tijoriy foyda vokzal hududi bilan cheklanib qolmaydi. Yaponiya va Janubiy Koreya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ular vokzal atrofidagi yerlar qiymatini ham yaxshi baholaydi. Bu yonashuv “transport-oriented development” (TOD) deb ataladi. Mazkur tizimning asosi oddiy: temiryo‘l kompaniyasi vokzal va uning atrofidagi yerlarni rivojlantiradi. Vokzal atrofida savdo markazlari, ofis binolari, mehmonxona va turar joy majmualari barpo etiladi. Poyezd qatnovi esa bu hududlarga doimiy yo‘lovchi va mijoz oqimini olib keladi. Temiryo‘l mavjudligi yerning bozor qiymatini keskin oshiradi. Ayniqsa, Yaponiyada bu model keng qo‘llanadi. Masalan, “JR East”, “Keio”, “Hankyu” kabi temiryo‘l kompaniyalari vokzallarga tutash savdo markazlari, ofislar va ko‘p qavatli turar joylarga ham egalik qiladi yoki ijaraga beradi. Ko‘plab hollarda ushbu ko‘chmas mulk obyektlaridan olinadigan daromad yo‘lovchi tashishdan tushadigan foydadan kam emas, ayrim kompaniyalarda esa undan ham yuqori. Janubiy Koreyada ham xuddi shu yondashuv qo‘llaniladi. KORAIL va shahar hokimiyatlari yirik vokzallar atrofini aralash foydalanishdagi hududlarga aylantirmoqda: pastki qavatlarda savdo va xizmat ko‘rsatish, yuqori qavatlarda ofislar va turar joylar joylashadi. Bunday loyihalar vokzal hududini iqtisodiy markazga aylantiradi. Yer narxi oshadi, ijaralar barqaror bo‘ladi, mavjud transport tizimi esa bu jarayonni uzluksiz ta’minlab turadi. Natijada temiryo‘l kompaniyalari uchun daromad manbalari diversifikatsiyalanadi: chipta tushumi bilan bir qatorda uzoq muddatli ijara, ko‘chmas mulkni boshqarish va xizmat ko‘rsatishdan barqaror foyda olinadi. Shu sababli Yaponiya va Janubiy Koreyada ko‘plab temiryo‘l operatorlari uchun ko‘chmas mulkdan tushadigan daromad asosiy moliyaviy tayanch hisoblanadi. Bu davlatlar uchun temiryo‘l boqimanda emas, yirik moliyaviy tizimdir. Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatdiki, temiryo‘llar atrofidagi infratuzilmani yaxshilash orqali ham yirik daromadga ega bo‘lish mumkin. Subsidiyalar esa asosan ekologiyani asrash va kam yo‘lovchili qatnovlarni qo‘llab-quvvatlash o‘laroq ajratiladi. Bugun chiptalar narxining keskin oshishi, subsidiya masalasidagi mavhumlik va xizmat sifati bilan narx o‘rtasidagi tafovut jamoatchilik ishonchini yo‘qqa chiqaryapti. Temiryo‘llarning daromadga chiqish borasidagi kamharakatligi esa “qo‘lingdan kelganini qil” deganga o‘xshaydi. Faqat chiptalar sotuvi orqali daromad kutish o‘zini oqlamaydi. Agar temiryo‘l vokzallari va ularning atrofidagi infratuzilma iqtisodiy aktiv sifatida ko‘rilsa, sohadagi zarar aholi uchun og‘ir yuk bo‘lib qolmaydi.

5.5.2026 271

ISHSIZLIKDAN FERMERLIKKACHA: bir mahallaning qanday o‘zgargani haqida hikoya

Birgina tashabbus butun mahallaning iqtisodiy qiyofasini o‘zgartira oladimi? Farg‘ona tumanidagi mahallada bu savolga allaqachon javob topilgan. Sanoat mahallasida 31 nafar ishsiz yoshga berilgan 6 gektar yer bugun butun mahallaning malinachilik klasteriga asos bo‘ldi. Mahallada yoshlar bandligini ta’minlash masalasi har doim dolzarb bo‘lib kelgan. Ayniqsa, ish izlab yurgan, lekin imkon topa olmayotgan yigit-qizlar uchun aniq yechim zarur edi. Ana shunday vaziyatda yoshlar yetakchisi Maftuna Ahmadjonovaning tashabbusi muhim burilish yasadi. Uning sa’y-harakatlari bilan 31 nafar ishsiz yoshga jami 6 gektar yer maydoni ajratib berildi. Dastlab bu tashabbus oddiy tajriba sifatida boshlangan bo‘lsa-da, qisqa fursatda o‘z samarasini bera boshladi. Yoshlar yerga ishlov berib, malinachilikni yo‘lga qo‘ydi. Dastlabki mavsumning o‘zidayoq har bir yosh o‘rtacha 6 milliondan daromadga erishdi. – 20 sotix yer maydoniga malina ekdim. Ko‘chatlar hali yangi bo‘lgani uchun hosil kamroq bo‘ldi. Shunga qaramay, birinchi mavsumning o‘zidayoq 6 million so‘mdan ortiq sof daromad olishga erishdim. 20 sotix maydondan o‘rtacha 300–400 kilogramm atrofida hosil oldik. Bu hali boshlanishi. Malinazor to‘liq kuchga kirgach, hosildorlik 2-3 baravargacha oshadi. Kelgusi yillarda daromadimiz ham ko‘payadi, – deydi 22 yoshli Muhammadali Yo‘ldoshev. Mutaxassislar fikricha, malinachilik yuqori daromad keltiruvchi yo‘nalishlardan biri bo‘lib, uni klaster asosida rivojlantirish katta foyda olib keladi. Sanoat mahallasida aynan shu model shakllanayotgani e’tirofga loyiq. Bugun bu tashabbus 31 nafar yoshning hayotini o‘zgartirdi. Kelgusida esa ushbu tajribani boshqa hududlarda ham joriy etish rejalashtirilmoqda. Yoshlar yetakchisi Maftunaning faoliyatiga nazar tashlasak, u muammoni aniqlash, resurs topish va natijaga yo‘naltirilgan ishlash tizimini yo‘lga qo‘yganini ko‘rish mumkin. Avvalo, mahalla yoshlari xatlovdan o‘tkazilib, mahalla balansi va ishsiz yoshlar bazasi shakllantirildi. Ularning qiziqish va imkoniyatlari o‘rganildi. Ishsizlikni kamaytirish choralari izlana boshlandi. Yer ajratish orqali bandlikni ta’minlash esa muammoning yechimi bo‘ldi. Sanoat mahallasi balansi: Aholi: 2701 nafar; Yoshlar: 1386 nafar; Xotin-qizlar: 714 nafar; “Yashil” toifa: 384 nafar; “Sariq” toifa: 176 nafar; “Qizil” toifa: 11 nafar; Mahalla drayveri: malinachilik va uzumchilik. – Bu yil yana 20 nafar yoshni yer bilan ta’minlab, ularni malinachilik faoliyatiga jalb qilishni rejalashtirganmiz. Hozirning o‘zida bu borada amaliy ishlar boshlab yuborildi. Yer maydonlarini aniqlash, yoshlarni saralash va ularni ushbu yo‘nalishga tayyorlash ishlari olib borilmoqda. Biz faqat yer ajratish bilan cheklanib qolmoqchi emasmiz. Yoshlarga malinachilik sirlarini o‘rgatish, ularga agronomlik maslahatlarini berish, tajribali mutaxassislarni jalb qilish orqali jarayonni yo‘lga qo‘yish, Sanoat mahallasida malinachilik klasteri yaratishni maqsad qilganmi, – deydi Maftuna Ahmadjonova. Maftuna faqat tashabbus ko‘rsatish bilan cheklanib qolmadi. Yoshlar bilan doimiy muloqot, ularni rag‘batlantirish, kerakli maslahatlar berish orqali jarayonni nazorat qilib bordi. Aslida bu misol mahallalardagi yoshlar yetakchisi tizimining imkoniyatlarini yaqqol namoyon etadi. Bugungi kunda ushbu tizim orqali yoshlar bandligini ta’minlash, ularni tadbirkorlikka jalb etish, ijtimoiy faolligini oshirish bo‘yicha keng imkoniyatlar yaratilgan. Sanoat mahallasida boshlangan tashabbus samarali model sifatida e’tirof etishga arziydi. To‘g‘ri yondashuv orqali kichik imkoniyatlar ham katta natijalar olib keladi. Individual ishlash mexanizmi Maftuna Ahmadjonovaning faoliyati faqat iqtisodiy loyihalar bilan cheklanib qolmaydi. Uning ish uslubida har bir yosh bilan individual ishlash, ayniqsa “og‘ir toifa”ga kiruvchi yoshlarni qo‘llab-quvvatlash muhim o‘rin tutadi. Xatlov jarayonlarida mahallada davlat ko‘magiga muhtoj 6 nafar yosh aniqlangan. Ular Farg‘ona tumani hokimi Hamidullo Inomovga biriktirilib, manzilli ishlash yo‘lga qo‘yilgan. Natijada ularning ayrimlari doimiy ish bilan ta’minlangan, boshqalariga esa kredit ajratilib, o‘z faoliyatini boshlash imkoniyati yaratilgan. Shuningdek, yoshlar bandligini ta’minlash faqat yer ajratish bilangina emas, ularning qiziqishlaridan kelib chiqib o‘zini o‘zi band qilishiga erishish orqali ham amalga oshirilyapti. O‘tgan 2025-yilda 14 nafar yosh aynan shu yo‘l bilan mustaqil daromad topishga kirishgan. Yana bir e’tiborli jihat migratsiyadagi yoshlar bilan bilan ishlash tizimidir. Mahallada 35 nafar yosh xorijda mehnat qilayotgani aniqlanib, ular bilan muntazam aloqa o‘rnatilgan. Ularning oila a’zolari bilan doimiy muloqot olib borilishi, muammolari o‘rganilishi va qaytib kelgan yoshlarni ish bilan ta’minlash choralari ko‘rilayotgani tizimli yondashuvning yana bir ko‘rinishidir. “Yoshlar daftari” orqali ijtimoiy muammolarni hal etish ham e’tibordan chetda qolmagan. Jumladan, ehtiyojmand yoshlarning 2 nafariga kontrakt to‘lovlarini to‘lab berish orqali ularning ta’lim olishiga ko‘maklashilgan. Huquqbuzarlikning oldini olish borasida esa profilaktika inspektori Ravshanbek Madmarov bilan hamkorlikda “Harakatlar rejasi” ishlab chiqildi. Har hafta o‘tkaziladigan profilaktik suhbatlar, “Obod va xavfsiz mahalla” tamoyili asosidagi tadbirlar yoshlar o‘rtasida sog‘lom muhitni shakllantirishga xizmat qilmoqda. Sport, ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar, harbiy-vatanparvarlik yo‘nalishidagi sayohatlar, tungi sport mashg‘ulotlari yoshlarni ijtimoiy faollikka undayapti. Ushbu tadbirlarga jami 260 nafar yosh qamrab olingan. Iqtidorli yoshlarni aniqlash va qo‘llab-quvvatlash tizimi ham yo‘lga qo‘yilgan. “Besh tashabbus olimpiadasi”, turli tanlovlar va loyihalar orqali yoshlar o‘z imkoniyatlarini namoyon etmoqda. Masalan, mahalla yoshlaridan biri Islomjon Abdug‘aniyev shaxmat bo‘yicha “Dolzarb 90 kunlik” tadbirlari tuman bosqichida hamda tuman hokimi tomonidan o‘tkazilgan musobaqada g‘oliblikni qo‘lga kiritdi. Bundan tashqari, zamonaviy kasblar va xorijiy tillarni o‘rganishga ham alohida e’tibor qaratilyapti. Xorijiy tillarni o‘rganish, AT va sun’iy intellekt asoslari, kitobxonlik, shaxmat kabi yo‘nalishlarda yuzlab yoshlar maxsus loyihalarga jalb etilgan.

5.5.2026 258

BOLALAR VA IJTIMOIY TARMOQ: Taqiqlar davri keldimi?

2025-yil dekabrda Avstraliya 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarga ijtimoiy tarmoqdan foydalanishni taqiqladi. Taqiqni endi Yevropaning qator mamlakatlarida, bundan tashqari, Malayziya, Yangi Zelandiya, Qozog‘iston va mamlakatimizda ham amalda qo‘llash masalasi ko‘rib chiqilyapti. BBC nashrining xabar berishicha, Uels bolalar komissari o‘tkazgan so‘rovnomaga ko‘ra, har bir bola kuniga o‘rtacha 7 soatini telefonda o‘tkazayotgani aniqlangan. Taqiqlarga nafaqat bolalarning vaqtini asrash, balki mental sog‘lig‘ini, shaxsiy ma’lumotlarini va ularni onlayn kamsitish – bullingdan asrash sabab bo‘lmoqda. Onlayn vaqt o‘tkazish bolalar sog‘lig‘iga va psixologiyasiga katta ta’sir qiladi. Ijtimoiy tarmoqdagi insonlar hayoti bilan o‘zlarining hayotini solishtirish bolalarning o‘ziga ishonchini tushiradi. Avstraliyada qo‘yilgan qat’iy taqiqdan so‘ng bir qator davlatlar ham qisman cheklov qo‘yish fikrini ko‘rib chiqmoqda. Birinchilardan bo‘lib Buyuk Britaniya qat’iy taqiq fikrini ko‘rib chiqayotgan edi. Konservatorlar partiyasidan bo‘lgan sobiq ta’lim vazirligi amaldori Lord Nash ilgari surilayotgan fikr tarafdori sifatida ushbu taqiq bolalarga to‘la ulg‘ayib olish uchun yana bir necha yil berishini ta’kidlab o‘tgan. Chunki ijtimoiy tarmoqdan foydalanayotgan yoshlarning ko‘pini 16 yosh va undan ham kichik bolalar tashkil qiladi. Biroq bir qancha faollar bu kabi qat’iy taqiqlar kutilmagan oqibatlarni keltirib chiqarishini ta’kidlaydi, deya xabar qiladi BBC nashri. Daniya, Malayziya va Yangi Zelandiya ham bolalar orasida ijtimoiy tarmoqdan foydalanishda qat’iy cheklovni joriy qilish taklifini ko‘rib chiqmoqda. Germaniya va Fransiyada ijtimoiy tarmoqdan foydalanish uchun ota-onalar ruxsati so‘raladigan bolalar yosh chegarasi oshirildi. Bunday taklif O‘zbekiston va Qozog‘istonda ham o‘rganilmoqda. Chunki mamlakatimizda ham bolalarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish soni oshgan. Gazeta.uz nashri xabar berishicha, Milliy Tiklanish demokratik partiyasi raisi Alisher Qodirov 16 yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘rtasida ijtimoiy tarmoqni taqiqlash kerakligini aytgan.  Ijtimoiy himoya milliy agentligi bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘limi boshlig‘i Laylo Fayzimurodova esa bunday chora ko‘rish noo‘rin ekanligini ta’kidlaydi. Dunyo tajribasiga qaraydigan bo‘lsak, ijtimoiy tarmoqlarga taqiq qo‘yish salbiy oqibatlarga ham olib kelgan. Kato institutida so‘z erkinligi va texnologiya bo‘yicha tadqiqodchi David Inserra so‘zlariga ko‘ra, turli davlatlardagi Instagram, X, TikTok, Snapchat kabi bir qancha taqiqlangan platformalar bolalarni ijtimoiy tarmoqdan foydalanishning boshqa yo‘llarini topishga va xavfsizlik darajasi ancha past bo‘lgan platformalardan foydalanishga undaydi. Buning misolini 2021-yilda bloklangan TikTok platformasida ko‘rishimiz mumkin, taqiq qo‘yildi, ammo yoshlar undan foydalanish yo‘lini topdi. Bolalar ombudsmani 10 yoshdan 17 yoshgacha bo‘lgan 245 ming nafar maktab o‘quvchilari orasida o‘tkazgan so‘rovnomaga ko‘ra, bolalarning 94 foizi internetdan foydalanishini bildirgan. Shu sababli ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishni tamoman taqiqlash kutilganidek samara bermasligi mumkin. Balki yechim topilishi kerak bo‘lgan yanada ko‘proq muammolar keltirib chiqaradi. Masalan, Fransiya va Germaniya tajribasidan kelib chiqib, bolalarga ota-onalar ruxsati bilan ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish va kontentlarda yoshga nisbatan filtr qo‘yish yechim bo‘lishi mumkin. Masala faqat taqiq qo‘yish bilan hal bo‘ladigan darajada sodda emas. Ijtimoiy tarmoqlar bolalar hayotiga chuqur kirib borgan bir sharoitda to‘liq cheklov kutilgan natijani bermasligi, aksincha, ularni nazoratsiz platformalarga yo‘naltirib yuborishi mumkin. Shu bilan birga, ruhiy salomatlik, kiberbulling va shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi kabi muammolar jiddiy e’tibor talab qiladi. Eng maqbul yo‘l keskin taqiq emas, balki ota-ona nazorati, yoshga mos filtrlar va raqamli savodxonlikni kuchaytirish orqali muvozanatli yechim topishdir.

23.4.2026 541

Xorijiy davlatlarda olingan ilmiy darajalar tan olinishi bo‘yicha amaliy seminar o‘tkazildi

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston — 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni ijrosi asosida yurtimizda bosqichma-bosqich elektron hukumat tizimi joriy etilmoqda. Bu jamiyatda inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirishga muhim e’tibor qaratilayotganini yaqqol ko‘rsatgan holda endilikda xalqimiz davlat xizmatlari, ijtimoiy xizmatlar sohalaridan hech bir murakkab-liksiz, uydan chiqmagan holda foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 9-apreldagi 161-sonli “Xorijiy davlatlarda ilmiy daraja olganlik to‘g‘risidagi hujjatlarni tan olish bo‘yicha davlat xizmatini ko‘rsatishning ma’muriy reglamentini tasdiqlash haqida”gi qaror shu ma’noda muhim ahamiyatga ega. Zero, mazkur hujjatning qabul qilinishi endilikda xorijda olingan ilmiy daraja to‘g‘risidagi hujjatlarni ortiqcha qiyinchiliksiz tan olinishi (nostrifikatsiyasi) bo‘yicha hujjatlarni yuborish va qabul qilish imkoniyati yaratildi. Bugun Oliy attestatsiya komissiyasida mazkur qaror ijrosini ta’minlash bo‘yicha oliy ta’lim va ilmiy tadqiqot tashkilotlari mas’ullari uchun amaliy seminar o‘tkaziladi. Unda ilmiy jamoatchilik va OAV vakillari ishtirok etdi. Tadbirni Oliy attestatsiya komissiyasi raisi A.T.Yusupov kirish so‘zi bilan ochar ekan, yurtimizda Uchinchi Renessans poydevorini yaratish borasidagi qat’iy intilish va ta’lim, ilm-fan sohasidagi tub islohotlar samarasida yoshlarimiz nufuzli xorijiy davlatlar oliy ta’lim dargohlarida o‘qib, ilmiy faoliyati asosida ilmiy darajalarga sazovor bo‘layotgani bilan bir qatorda ilg‘or tajribali xorijiy mutaxassislarning ham Vatanimiz oliy ta’lim va ilmiy tashkilotlarida faoliyat ko‘rsatishiga rag‘bat uyg‘otayotganini ta’kidlab o‘tdi. Shu ma’noda, “Xorijiy davlatlarda ilmiy daraja olganlik to‘g‘risidagi hujjatlarni tan olish bo‘yicha davlat xizmatini ko‘rsatishning ma’muriy reglamentini tasdiqlash haqida”gi qaror o‘z vaqtida qabul qilingan me’yoriy-huquqiy hujjat hisoblanadi. Shundan so‘ng “Xorijiy davlatlarda ilmiy daraja olganlik to‘g‘risidagi hujjatlarni tan olish bo‘yicha davlat xizmatini ko‘rsatishning ma’muriy reglamentini tasdiqlash haqida”gi qarori mazmun-mohiyati va ijrosi ta’minlashdagi vazifalar xususida Z.Tadjixodjayev tomonidan amaliy tavsiyalar berildi. Unda mazkur qaror asosida xorijiy davlatlarda ilmiy daraja olganlik to‘g‘risidagi hujjatlarni tan olish bo‘yicha davlat xizmatini ko‘rsatishning ma’muriy reglamentida ilmiy-pedagogik xodimlar uchun ko‘plab qulayliklar yaratilgani sanab o‘tildi. Ochiq muloqotlar asosida o‘tgan seminarda oliy ta’lim va ilmiy tashkilotlar ilmiy kotiblari tomonidan oliy attestatsiya tizimiga tatbiq etilayotgan yangiliklar va mazkur qaror ijrosi bilan bog‘liq savollariga mas’ullar tomonidan atroflicha javoblar berildi.

8.4.2026 980

OAK: I chorak natijalari

8-aprel kuni Oliy attestatsiya komissiyasida I chorak yakunlariga bag‘ishlangan matbuot anjumani o‘tkaziladi va journalist va faollarni qiziqtirgan savollarga javob berildi. Tadbir O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 25-iyuldagi “Davlat organlari va tashkilotlarda ijro intizomini yanada mustahkamlashning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni ijrosi doirasida tashkil etildi. So‘nggi yillarda mamlakatda ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish, uning sifat va samaradorligini oshirishga qaratilgan izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan ushbu yo‘nalishda olib borilayotgan ishlar natijasida attestatsiya jarayonlari soddalashtirilib, ortiqcha byurokratik bosqichlar qisqartirilgan. Tizim bosqichma-bosqich raqamlashtirilgani esa jarayonlarda ochiqlik va shaffoflikni ta’minlashga xizmat qilmoqda. 2026-yilning dastlabki uch oyida OAK qarorlariga muvofiq 1081 nafar tadqiqotchi falsafa doktori (PhD), 192 nafari esa fan doktori (DSc) ilmiy darajasida tasdiqlandi. Bu ko‘rsatkichlar ilmiy faoliyatga qiziqish ortib borayotganini va ilmiy maktablar rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Shuningdek, 652 nafar talabgorga ilmiy unvonlar berildi. Ularning 483 nafari dotsent, 133 nafari professor va 36 nafari katta ilmiy xodim sifatida tasdiqlangan. Hisobot davrida xalqaro ilmiy hamkorlik doirasida ham muhim natijalarga erishildi. Xorijiy davlatlar oliy ta’lim muassasalari tomonidan berilgan 26 ta ilmiy daraja diplomi nostrifikatsiya qilindi. Bundan tashqari, 18 ta falsafa doktori (PhD) diplomi to‘g‘ridan to‘g‘ri fan doktori sifatida tan olindi. Bu esa milliy ilmiy tizimning xalqaro standartlarga moslashib borayotganidan dalolat beradi. Jismoniy va yuridik shaxslar murojaatlari bilan ishlash yo‘nalishida ham tizimli ishlar olib borilmoqda. I chorak davomida kelib tushgan 99 ta murojaatning barchasi o‘z vaqtida ko‘rib chiqilib, ularga tegishli javoblar berilgan. Bu esa tizimda murojaatlar bilan ishlash mexanizmi to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ilmiy jamoatchilik bilan bevosita muloqotlarni kuchaytirish maqsadida hududlarda uchrashuvlar va sayyor qabullar tashkil etilgan. 12 ta hududda o‘tkazilgan uchrashuvlarda 3 mingdan ortiq ishtirokchi qamrab olinib, yuzlab savollarga tushuntirish berilgan. Bir qator tadqiqotchilarga joyida uslubiy va amaliy yordam ko‘rsatilgan. Bir muhim jihatga e’tibor qaratish kerak: normativ-huquqiy hujjatlarga muvofiq himoyaga qo‘yilgan barcha dissertatsiyalar bo‘yicha olingan ilmiy natijalar belgilangan tartibda amaliyotga joriy etilgan. Bu esa ilmiy ishlanmalar faqat nazariy darajada qolmay, amaliy sohalarga tatbiq etilayotganini ko‘rsatadi. Ma’lum qilinishicha, ilmiy ishlarni palagiat tekshiruvidan o‘tkazishda endi sun’iy intellektdan ham foydalaniladi. Bu jarayon hali sinov bosqichida, ammo jarayon muvaffaqiyatli ketayotgani aytilmoqda. Yana bir yangilik tadqiqotlardagi kamchiliklarni tekshirish ilmiy ish himoyasiga qadar amalga oshirish tizimi joriy qilinib, ishlab kelayotgani bo‘ldi. Bu esa ortiqcha ovoragarchiliklarning oldini olib, kamchiliklarni vaqtida, samarali yechim bilan to‘g‘rilash imkonini yaratadi. Shuningdek, tadbir davomida OAK tomonidak kelgusida rejalashtirilayotgan ishlarga to‘xtalib, takliflar ham eshitildi. Xususan, hamkor tashkilotlar, ilmiy-tekshiruv xulosa beruvchi komissiyalar bilan ishlashda aniq vaqt belgilangan mexanizm joriy qilish ishlari olib borilayotgani ma’lum qilindi. Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan ilmiy salohiyatni oshirish, attestatsiya tizimini takomillashtirish hamda ijro intizomini mustahkamlash borasidagi ishlar izchil davom ettirilishi ma’lum qilindi.

12.3.2026 1576

VENOM FENOMENI: OMMAVIY MADANIYAT QAHRAMONI YOKI MAFKURAVIY XAVF?

XXI asrda ommaviy madaniyat global ijtimoiy hodisaga aylanib, inson ongi, dunyoqarashi va qadriyatlar tizimiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli texnologiyalar, kinoindustriya, komikslar va internet platformalari orqali yaratilayotgan obrazlar ayniqsa yosh avlod tafakkurini shakllantirishda muhim o‘rin tutmoqda. Bugungi kunda bola va o‘smirlar o‘z ideallarini ko‘p hollarda oila yoki maktabdan emas, balki ekran orqali namoyon bo‘layotgan qahramonlar timsolida topmoqdalar. Shu jihatdan superqahramonlar fenomeni nafaqat madaniy, balki ma’naviy va tarbiyaviy masala sifatida ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ana shunday keng ommalashgan obrazlardan biri - Venomdir. Marvel qahramoni nomi ham aynan inglizcha “venom” (zahar) so‘zidan olingan bo‘lib, uning tabiati va obrazi ramziy jihatdan “zararli kuch” yoki “ichkiy og‘u” ma’nosini anglatadi. U Marvel komikslari asosida yaratilgan fantastik qahramon bo‘lib, inson tanasiga “simbiot” deb ataluvchi o‘zga sayyora jonzotining birikishi natijasida vujudga keladi. Vyenom oddiy ijobiy qahramon emas, u bir vaqtning o‘zida ham himoyachi, ham buzg‘unchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Uning tabiati inson va begona biologik mavjudot uyg‘unligidan tashkil topgan bo‘lib, mazkur ikkilik obrazning ichki ziddiyatlarini belgilab beradi. Shu bois Venom kuch va qudrat ramzi sifatida talqin qilingani holda, ayni paytda qasos, agressiya va ichki qarama-qarshilik timsoli sifatida ham namoyon bo‘ladi. Mazkur obrazning ommalashuvi tasodifiy emas. Zamonaviy kino va media mahsulotlarida “agressiv qahramon” konsepsiyasi keng tarqalmoqda. Ya’ni mutlaq yaxshilik yoki mutlaq yomonlik emas, balki axloqiy jihatdan murakkab, ichki kurashlarga to‘la personajlar markazga chiqmoqda. Bu esa yoshlar ongida qahramonlik, adolat, kuch va javobgarlik kabi tushunchalarning qayta talqin qilinishiga sabab bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, Venom fenomenini faqat fantastik kino qahramoni sifatida emas, balki ommaviy madaniyat orqali shakllanayotgan ma’naviy ta’sir vositasi sifatida o‘rganish muhimdir. Ayniqsa, oilaviy tarbiya, milliy qadriyatlar va yoshlar psixologiyasi nuqtai nazaridan ushbu obrazning ta’sirini tahlil qilish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada Venom fenomeni ommaviy madaniyat hodisasi sifatida tahlil qilinib, uning inson ongiga ta’siri, axloqiy-tarbiyaviy jihatlari hamda oila va farzand tarbiyasiga ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ijobiy va salbiy ta’sirlari ilmiy-analitik yondashuv asosida yoritiladi. Venomning ommaviy madaniyatdagi o‘rni So‘nggi o‘n yillikda Venom obrazi global ommaviy madaniyatning faol elementlaridan biriga aylandi. Marvel kinoindustriyasi tomonidan yaratilgan filmlar va komikslar orqali ushbu qahramon nafaqat ko‘ngilochar mahsulot sifatida, balki muayyan madaniy fenomen sifatida ham shakllandi. Kassa tushumlari yuqori bo‘lgan filmlar, millionlab nusxada tarqalgan komikslar va raqamli platformalardagi keng auditoriya Venomning ommalashuv darajasini yaqqol namoyon etadi. Birinchidan, Venom yoshlar orasida mashhur brendga aylandi. Uning qora rangli, o‘tkir tishli va qo‘rqinchli tashqi ko‘rinishi zamonaviy “agressiv estetika”ga qiziquvchi o‘smirlar uchun jozibador obraz sifatida qabul qilinmoqda. Masalan, maktab yoshidagi bolalar va o‘smirlar orasida Venom tasviri tushirilgan futbolka, sumka, telefon g‘ilofi va aksessuarlar keng tarqalgan. Bu holat qahramonning kino doirasidan chiqib, kundalik hayot madaniyatiga singib borayotganini ko‘rsatadi. Ikkinchidan, Venom obrazi tijoriy mahsulotlarda faol qo‘llanilmoqda. O‘yinchoqlar, kompyuter o‘yinlari, plakatlar, kolleksion buyumlar va reklama mahsulotlari orqali u bozor iqtisodiyotining bir qismiga aylangan. Masalan, bolalar uchun mo‘ljallangan ayrim o‘yinchoqlar va mobil o‘yinlarda Venom personaji markaziy qahramon sifatida ishtirok etadi. Bu esa obrazning bolalar psixologiyasiga erta yoshdan kirib borishiga sharoit yaratadi. Uchinchidan, Venom “agressiv qahramon” (anti-hero) konsepsiyasini ommalashtirmoqda. An’anaviy superqahramonlar (masalan, mutlaq yaxshilik timsoli bo‘lgan obrazlar)dan farqli ravishda, Venom axloqiy jihatdan murakkab va ziddiyatli xarakterga ega. U adolat o‘rnatishni maqsad qilsa-da, bunga agressiya va zo‘ravonlik orqali erishadi. Masalan, film syujetlarida u jinoyatchilarni shafqatsiz tarzda yo‘q qiladi, bu esa “kuch orqali adolat” g‘oyasini ilgari suradi. Bunday yondashuv yoshlar ongida kuch va zo‘ravonlikni qahramonlik bilan bog‘lash ehtimolini oshiradi. Shu jihatdan qaraganda, Venom obrazi oddiy kino qahramoni emas, balki ommaviy madaniyat orqali muayyan estetik va axloqiy g‘oyalarni tarqatuvchi vositaga aylangan. Uning keng tarqalishi yoshlar ongiga agressiv kuch, ichki ziddiyat va qorong‘u estetikani jozibador shaklda taqdim etmoqda. Demak, mazkur fenomenni faqat ko‘ngilochar industriya mahsuli sifatida emas, balki ijtimoiy-psixologik ta’sirga ega madaniy hodisa sifatida baholash maqsadga muvofiqdir. Insoniyatga ta’siri: ijobiy jihatlar Venom obrazi ko‘pincha agressiv va zo‘rovonlik qahramon sifatida talqin qilinsa-da, uning inson ongi va ma’naviyatiga ta’sir qilishda ayrim ijobiy jihatlari ham mavjud. Bu jihatlar asosan shaxsiy rivojlanish, axloqiy tushunchalar va murakkab qahramonlik obrazi orqali namoyon bo‘ladi. Ichki kurash g‘oyasi. Venom obrazi insonning ichki qarama-qarshiliklarini ko‘rsatadi. U kishining o‘z salbiy va konstruktiv bo‘lmagan xislatlari bilan qanday kurashishi, ularni boshqarish va ijobiy yo‘nalishda qo‘llash mumkinligini ramz sifatida namoyon qiladi. Masalan, Venom filmlarida asosiy qahramon Eddi Brok o‘z agressiyasi va “simbiot” bilan bog‘liq ichki qarama-qarshiliklarini nazorat qilishga harakat qiladi. Bu yoshlar uchun inson hayotida o‘z his-tuyg‘ulari va ichki xislatlarini tushunish va boshqarish muhimligini ko‘rsatadi. Javobgarlik mavzusi. Venom kuchli, ko‘p vaqtlarda yengilmas qudratli qahramon sifatida tasvirlanadi. Bu esa kuch va imkoniyatlar faqat inson uchun emas, balki mas’uliyat bilan ham bog‘liq ekanini anglatadi. Masalan, film syujetlarida Eddi Brokning Venom bilan birgalikdagi harakatlari ko‘pincha aholini himoya qilish, badal to‘lash va adolatni tiklashga qaratilgan. Shu tariqa, yoshlar ongida qudrat va imkoniyatlar faqat shaxsiy manfaat uchun emas, ijtimoiy javobgarlik uchun ham qo‘llanilishi kerakligi tushuntiriladi. Qahramonlikning yangi shakli. Venom an’anaviy “ideal” qahramon - mutlaq yaxshilik va poklik timsoli emas. U murakkab, ayrim holatlarda etik jihatdan ziddiyatli xarakterga ega. Bu obraz yoshlar uchun qahramonlikning yangi shaklini namoyon etadi - qahramon faqat yuksak axloqiy qadriyatlarni qo‘llamaydi, balki ichki qiyinchiliklar va qarama-qarshiliklar bilan kurashish orqali ham o‘z qadriyatlarini namoyon qiladi. Masalan, Venom va Eddi Brokning bir vaqtda hayotiy va “agressiv” yo‘nalishda harakatlari, qahramonlik tushunchasini kengaytiradi. Biroq, bu ijobiy xususiyatlar ko‘p hollarda yoshlar tomonidan to‘liq anglanmaydi. Ular ko‘pincha tashqi ko‘rinish - qudrat, qo‘rqinchlilik va agressiya orqali qabul qilinadi. Masalan, bolalar va o‘smirlar Venomni “kuchli va qo‘rqinchli qahramon” sifatida ko‘p vaqt sarmoya qiladi, ammo ichki kurash, mas’uliyat va qahramonlikning murakkab jihatlari ular uchun nazarda tutilishi kam. Shu tariqa, Venom obrazi inson ongida ijobiy ta’sir qiladigan qator jihatlarga ega: ichki kurash g‘oyasi, qudrat va mas’uliyatni bog‘lash, qahramonlikning yangi shaklini ko‘rsatish. Ammo bu ta’sirni to‘liq anglash va ma’naviy rivojlanish uchun o‘quvchi va yoshlar uchun mukammal tahlil va tushuntirish zarur. Ushbu fenomen ommaviy madaniyat orqali o‘z ta’sirini ko‘rsatsa-da, tarbiya va ma’naviy bilim bilan qo‘llab-quvvatlanganda samarasi oshadi. Oila va farzand tarbiyasi nuqtai nazaridan tahlillar Venom obrazi ommaviy madaniyatda qudrat, agressiya va “antiqahramon” sifatida namoyon qilinadi. Bu ko‘pincha qiziqarli va dramatik bo‘lsa-da, oila va farzand tarbiyasi nuqtai nazaridan ayrim xavf va salbiy ta’sirlarni ham olib kelishi mumkin. Agressiyaning estetikalashuvi. Venom obrazi zo‘ravonlikni va agressiyani estetik, dramatik va qudrat ramzi sifatida taqdim etadi. Kino va komikslarda u qudratli, qo‘rqinchli va hamisha muvaffaqiyatli qahramon sifatida ko‘rsatiladi. Bu jarayon bolalar ongida noto‘g‘ri xulq-atvor tushunchalarini shakllantirishi mumkin. Masalan: Kuch - qo‘rqinchlilik: Venomning fizik kuch va agressiv harakatlari ko‘pincha qahramonlik sifatida ko‘rsatiladi. Bolalar buni “juda kuchli odam hamisha boshqalardan ustun” degan noto‘g‘ri tushuncha bilan bog‘laydi. Misol uchun, “Venom” (2018) filmda Venom qahramonlar va dushmanlar bilan kurashda jismoniy qudratini namoyish etadi, bu sahna ko‘rinishi bolalarda kuch va qo‘rqinchlilikning bir-biri bilan bog‘liqligi tushunchasini shakllantirishi mumkin. Ustunlik - zo‘ravonlik: Agressiya va zo‘ravonlik orqali g‘oliblikni ta’minlash tushunchasi paydo bo‘lishi mumkin. Masalan, komikslarda Venom dushmanlarini ko‘pincha qo‘rqinch va kuch bilan ta’qiqlaydi. Bu, agar bolalar bu sahna ko‘rinishlarni tahlil qilmasdan qabul qilsa, noto‘g‘ri qudrat tushunchasiga olib kelishi mumkin. Javobgarlik va ichki kurash. Shu bilan birga, Venom obrazida ijobiy masalalar ham bor. U insonning ichki qarama-qarshiligi va javobgarlik mavzusini ko‘rsatadi: “Venom: Let There Be Carnage” (2021) filmda Venom simbiot va Eddi Brok o‘rtasidagi ichki qarama-qarshilik tasvirlanadi. Bu bolalarga o‘z ichki hissiyotlari va salbiy e’tiborlari bilan kurashish g‘oyasini tushuntirish imkonini beradi. Qisqacha mazmuni, filmda Venom simbiot va insonlik uyg‘unligi orqali zo‘ravonlik va adolat orasidagi murakkab munosabatni ko‘rsatadi. U asosiy dushman Kleytus Kessidi (Carnage) bilan to‘qnashadi, bu esa jahon va shaxsiy hayotda xaos va tahdidlarni keltirib chiqaradi. Film orqali yoshlar orasidagi qahramonlik, ichki qarama-qarshilik va axloqiy qarorlarni qabul qilish masalalari vizual va emosional shaklda namoyon etiladi. Komiks(bu rasmlar va matnlar orqali hikoya yoki ma’lumotni vizual shaklda yetkazuvchi badiiy yoki publisistik asar)larda Venom ko‘pincha o‘z qudratidan foydalanishda mas’uliyatni his etadi, ya’ni kuch faqat o‘z manfaati uchun emas, adolat va boshqalarni himoya qilish uchun ham qo‘llanishi lozimligini ko‘rsatadi. Ota-onalar bolalar bilan Venom filmlari va komikslari bo‘yicha suhbat olib borishlari, uning agressiv harakatlari bilan haqiqiy qahramonlik va mas’uliyatni ajratib berishlari lozim. Masalan: Darajasi yuqori sahna - Venom boshqa shaxslarni qutqarish uchun dushman bilan kurashadi. Bolalarga bu erkaklik va qahramonlikning nafaqat fizik kuchda, balki boshqalarni himoya qilishda ham namoyon bo‘lishi haqida tushuntirish mumkin. Kino va komikslarda Venomning qobiliyatlarini qudrat va qo‘rqinchlilik bilan namoyon qilsa-da, ota-ona orqali tushuntirish mumkinki, haqiqiy qahramonlik - mas’uliyat va axloqiy qarorlar orqali ham namoyon etiladi. Venom obrazi oila va farzand tarbiyasida ham ijobiy, ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Agressiya va qudrat estetikasi noto‘g‘ri tushunchalarni shakllantirishi mumkin bo‘lsa-da, ota-ona va pedagoglar orqali muvaffaqiyatli tarbiya va muhokama jarayonida bu ta’sir ijobiy qirraga ega bo‘ladi. Bolalar uchun qahramonlik nafaqat fizik kuch va qo‘rqinchlilikda, balki mas’uliyat, adolat va ichki kurashda ham namoyon etilishi lozimligi ta’kidlanadi. Milliy qadriyatlar bilan ziddiyat. O‘zbek oilaviy tarbiyasida asosiy o‘rinni mehr-muhabbat, hurmat, sabr va bag‘rikenglik kabi ma’naviy fazilatlar egallaydi. Bolalarning axloqiy va ma’naviy rivojlanishi ko‘pincha ushbu qadriyatlar asosida tarbiyalanadi, ya’ni ota-onaning samimiy muhabbati, ustozlar va jamoatchilik namunasi bolada mehr va hurmat hissini shakllantiradi. Venom obrazi esa turli holatlarda qasos olish, g‘azab va ichki nafrat orqali harakat qiladi. Masalan: “Venom” (2018) filmida Venom o‘z qudratini dushmanlariga qarshi qo‘llab, qasos olish orqali o‘z maqsadini amalga oshiradi. Bu bolalarda noto‘g‘ri tushuncha - “qudrat va qasos bilan maqsadga erishish mumkin”ligini shakllantirishi mumkin. Shuningdek, “Venom: Let There Be Carnage” (“Venom: Qirg‘in boshlansin”) (2021) filmida Venom va Kernedj orasidagi ziddiyatda g‘azab va nafrat asosiy qudrat manbai sifatida ko‘rsatiladi. Bu sahna ko‘rinishi bolalarda ichki nafrat orqali harakat qilish ma’qulligini tushuntirishi mumkin. Komikslarda Venomning simbiot (bu biologiyadagi termin bo‘lib, ikki turdagi jonzot yoki organizmning bir-biri bilan yaqin va ko‘pincha foyda oladigan hamkorlikda yashashini anglatadi) bilan bog‘liq ichki qarama-qarshiligi ham shunday axloqiy signal beradi, ya’ni harakatlari doimiy ravishda axloqiy nuqtai nazardan baholanmaydi. Shu bois, Venom obrazi o‘zbek oilaviy qadriyatlari - mehr, sabr va bag‘rikenglik - bilan to‘qnashadi. Bu ikki tomon orasida ma’naviy ziddiyat yuzaga kelishi mumkin, ayniqsa bolalar va yoshlar uchun. Agar oilada bola faqat Venomning qudrat va zo‘ravonlikka asoslangan harakatlarini ko‘rsa, u holda milliy qadriyatlarni qabul qilish va ular asosida harakat qilish qobiliyati susayishi ehtimoli bor. Demak bu jarayonda, ya’ni Venom filmlari va komikslaridan keyin “Venom qanday harakat qildi, bu harakat milliy qadriyatlarimizga to‘g‘rimi yoki noto‘g‘rimi?” degan ma’noda bolalar bilan suhbat olib borish lozim. Axloqiy ziddiyatlarni kundalik misollar bilan qiyoslash kerak, masalan, buning uchun oiladagi mehr-muhabbat va sabr orqali muammolarni hal qilish, olalarni qasos va g‘azab orqali qaror qabul qilish o‘rniga sabr va bag‘rikenglikka asoslangan qarorlarni ko‘rsatuvchi amaliy mashg‘ulotlar bilan tanishtirish yo‘llarini qidirish va ularni tushuntirish lozim. Shunday qilib, Venom obrazini tahlil qilish orqali ota-onalar va pedagoglar bolalarda milliy qadriyatlar asosidagi ma’naviy tarbiyani mustahkamlay oladi va ommaviy madaniyatdagi zo‘ravonlik va agressiya elementlarini tanqidiy nuqtai nazardan baholashni o‘rgatadi. Identifikatsiya muammosi. Yoshlar psixologiyasida identifikatsiya jarayoni - shaxsning o‘zini turli modellar, obrazlar va qahramonlar orqali tasavvur qilish, o‘z xarakterini shakllantirish jarayoni muhim o‘rin tutadi. Bu jarayonda yoshlar ko‘pincha ommaviy madaniyatdagi qahramonlar, kino va videoo‘yinlardek mashhur obrazlarni o‘zlariga namuna qilib oladi. Agar shaxsiy identifikatsiya uchun tanlangan obraz agressiv yoki zo‘ravonlikka asoslangan bo‘lsa, bu bolalar va yoshlar ongida qator muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Yoshlar ongi va shaxsiy rivojlanishi jarayonida identifikatsiya - o‘zini kim bilan qiyoslash va kimga o‘xshashni istash jarayoni - muhim ahamiyat kasb etadi. Agar bu jarayonda tanlangan obrazlar agressiv, qudratga asoslangan yoki noto‘g‘ri axloqiy yo‘nalishda bo‘lsa, bu bolalar va yoshlar psixikasida bir qator muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Bu ta’sirlar asosan oilaviy muhit va maktab tarbiyasida o‘zini ko‘rsatadi. Shaxsiy ahamiyat va ongda noto‘g‘ri modellar shakllanishi - yoshlar o‘zini qudrat va zo‘ravonlik orqali namoyon bo‘ladigan qahramonlar bilan qiyoslaydi. Masalan, Venom obrazida ko‘rsatilgan kuch va qo‘rqinchlilik oyoq osti qilinadigan qadriyatlar sifatida talqin qilinishi mumkin. Bu holatda bola qudrat va tahdid orqali muammoni hal qilish - to‘g‘ri va maqbul yo‘l deb hisoblay boshlaydi, bu esa real hayotda noto‘g‘ri munosabatlarga olib kelishi mumkin. Axloqiy chegaralarning aniq bo‘lmasligi - Venomning harakatlari ko‘pincha qudrat va qasosga asoslangan bo‘lib, u “yaxshimi yoki yomonmi?” degan axloqiy savolga aniq javob bermaydi. Yoshlar uchun bu chegaralarning mutlaq aniqlanmagani demakdir. Ular uchun qahramonning agressiv harakatlari va munosabatlari noto‘g‘ri axloq modellari sifatida qabul qilinadi, bu esa axloqiy ong va qaror qabul qilish jarayonida qiyinchiliklar tug‘diradi. Ma’naviy ziddiyatlar va milliy qadriyatlardan chalg‘ish - o‘zbek oilaviy tarbiyasida asosiy qadriyatlar - mehr-muhabbat, bag‘rikenglik, sabr va odob-axloqdir. Venom obrazi esa ko‘proq qasos, g‘azab va ichki nafrat orqali harakat qiladi. Shu bois, yoshlar uchun bunday obrazlar milliy va oilaviy qadriyatlar bilan ziddiyat yuzaga kelishi mumkin. Natijada bolada ichki qarama-qarshilik, xulosalar va axloqiy me’yorlarni aniqlashda qiyinchiliklar paydo bo‘ladi. Zo‘ravonlikni normallashtirish - Venom obrazi ko‘p hollarda zo‘ravonlik orqali maqsadga erishadi. Masalan, filmlarda u dushmanlarning harakatlarini qasos va qo‘rqinch bilan qaytarib, “kuch - bu natija” degan noto‘g‘ri xabarni yoshlar ongiga uzatadi. Bu ko‘pincha bolalarda va o‘smirlarda zo‘ravonlikni muqarrar va ma’qul amal sifatida qabul qilishga olib kelishi mumkin. Misol: “Venom: Let There Be Carnage” filmda Venom Kernedjga qarshi kurashadi. Bu kurash ko‘pincha qudrat va agressiya namoyon etilishi bilan bog‘lanadi va yoshlar uchun qudratni zo‘ravonlik bilan uyg‘unlashtirish tushunchasini shakllantirishi mumkin. Qo‘rqinchli estetikani romantiklashtirish - Venomning qorong‘u va qo‘rqinchli ko‘rinishi film va komikslarda estetik jihatdan jozibadorligini oshiradi. Bu holat bolalar va yoshlar uchun qudrat va qo‘rqinchlilikni “ijobiy va jozibali” his qilishga olib kelishi mumkin. Misol: Filmlarda Venomning qora tana teksturasi va ko‘zlarining yonish effekti ko‘p marotaba vizual ta’sir sifatida namoyon etiladi. Bu orqali u qudratli va “maxfiy” qahramon sifatida qabul qilinishi mumkin. Bolalar psixologiyasiga salbiy ta’sir - agressiv va qudratli obrazlar bolalarda identifikatsiya muammosiga olib keladi. Ular o‘zini shu qahramon bilan qiyoslab, noto‘g‘ri axloqiy va ijtimoiy modellar qabul qilishi mumkin. Bundan tashqari, emosional nazorat va stress bilan kurashish qobiliyati zaiflashishi ehtimoli ham mavjud. Misol: Komikslarda Venomning salbiy harakatlari yoshlar uchun “agressiya muvaffaqiyat kaliti” degan noto‘g‘ri signal beradi. Mafkuraviy ta’sir - global ommaviy madaniyat orqali milliy ma’naviy makonga ta’sir qilishda Venom kabi qahramonlar muhim o‘rin egallaydi. Bunday obrazlar yoshlarga xalqaro komiks va filmlardagi agressiv hamda qarama-qarshi qahramonlik modellarini mahalliy oilaviy qadriyatlar bilan to‘liq taqqoslamay qabul qilish ehtimoli yuqori bo‘lib, natijada milliy ma’naviy muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Misol uchun Yaponiya, AQSH va Yevropa tomonlarida Venomga oid videoo‘yinlar va multimedia mahsulotlari bolalar va o‘smirlar uchun ommaviy vosita sifatida xizmat qiladi. Bu orqali global ommaviy madaniyatning agressiv elementlari milliy oilaviy qadriyatlarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Identifikatsiya jarayonida agressiv va qudratga asoslangan obrazlarni tanlash yoshlar ongida salbiy oqibatlar tug‘dirishi mumkin, ya’ni noto‘g‘ri shaxsiy modellar, axloqiy chegaralarning aniq bo‘lmasligi va milliy qadriyatlardan chalg‘ish. Venom kabi qudratli va agressiv qahramonlar orqali olinadigan noto‘g‘ri identifikatsiya bolalarning oilaviy qadriyatlarga mos tarbiya olishida to‘siq bo‘lishi ehtimoli yuqori. Shu bois ota-onalar va pedagoglar filmlar va komikslarni yoshlar bilan muhokama qilib, ularning ma’naviy ma’nosi, axloqiy oqibatlari va real hayotdagi ahamiyati haqida tushuntirish va fikr almashish ishlarini muntazam olib borishi zarur. Muammolarni hal etish yo‘llari bo‘yicha bir qancha takliflarni ham keltirish mumkin. Media savodxonlikni oshirish - bolalar va yoshlar ommaviy madaniyat vositalari, ayniqsa filmlar va komikslar orqali turli obrazlar bilan tanishadi. Venom kabi agressiv qahramonlar mazmunini faqat tashqi ko‘rinish orqali qabul qilish salbiy natija berishi mumkin. Shu bois ota-onalar va o‘qituvchilar media savodxonlikni kuchaytirishi, film va komikslardagi syujet va obrazlarni tahlil qilishda yordam berishi kerak. Muqobil milliy qahramonlar obrazini yaratish - yoshlar uchun milliy qadriyatlarga mos, zamonaviy va jozibador qahramonlar taklif etish lozim. Bu nafaqat madaniy barqarorlikni saqlash, balki oilaviy va milliy tarbiyani kuchaytirishga xizmat qiladi. Misol uchun, o‘zbek animatsiyalari yoki multfilmlarida buyuk o‘zbek olimlari, qahramon ayollar va milliy dostonlar asosidagi obrazlar yanada ko‘paytirilib, ularning qadriyatlari Venom kabi agressiv personajlarga qaraganda bolalar ongiga ijobiy ta’sir qiladi. Nazorat emas, tushuntirish - qat’iy taqiqlar ko‘p hollarda yoshlarda norozilik va qiziqishni oshiradi. Eng samarali yondashuv - tahlil va izoh berish. Bolalarga filmlar mazmunining ijobiy va salbiy jihatlari haqida tushuntirish, ularning o‘z fikrini bildirishiga imkon yaratish. Misol uchun, Venom filmlaridan keyin boladan so‘rash mumkin: “Venom qanday jihatlari sizni qiziqtirdi? Uning harakatlari haqiqiy hayotda to‘g‘rimi?” Shu tariqa bolada tanqidiy fikrlash va axloqiy baholash qobiliyati rivojlanadi. Oilaviy muloqotni kuchaytirish - film yoki komiksni tomosha qilishdan so‘ng oilaviy muhokamalar tashkil etish zarur. Bu nafaqat film mazmunini tushunishga yordam beradi, balki oilaviy qadriyatlar va tarbiyani mustahkamlaydi. Misol uchun, Venom filmidan so‘ng ota-ona va bola birgalikda Venomning ichki qarama-qarshiliklarini tahlil qilishi, “qaysi harakatlar ma’qul, qaysilar noto‘g‘ri?” deb baholashi mumkin. Bu amaliyot bolada axloqiy baholash va sabr, hurmat kabi qadriyatlarning shakllanishiga xizmat qiladi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, xulosa sifatida keltirish mumkinki, Venom - bu shunchaki kino qahramoni emas. U ommaviy madaniyatdagi fenomen sifatida yoshlar ongiga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ko‘rsatadi. Unda muayyan ijobiy g‘oyalar, masalan, ichki kurash, mas’uliyat va qahramonlik xususiyatlari mavjud bo‘lsa-da, agressiv va axloqiy noaniq tabiati oilaviy tarbiya jarayonida ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab qiladi. Shuning uchun asosiy vazifa - ta’qiqlash emas, balki anglash, tahlil qilish va sog‘lom ma’naviy immunitetni shakllantirishdir. Ota-onalar, pedagoglar va psixologlar media savodxonlikni oshirish, milliy qahramonlar orqali muqobil modellar yaratish va oilaviy muloqot orqali yoshlarning axloqiy va ma’naviy rivojlanishini ta’minlashi lozim.    

26.2.2026 2015

“Aqlvoy"dagi soch bo‘yog‘i, “Bolajon”da parashok...

Reklama hayotimizning ajralmas qismiga aylanib ulgurgan. Qayerga qaramaylik, nimani ochmaylik ko‘zimiz birinchi reklamaga tushadi. Reklama telekanalning mablag‘ manbayi, uning ko‘pligi ham tabiiy, deyish mumkin. Kattalar ko‘radigan telekanallardagi reklamalar oddiy hol bo‘lishi mumkin. Ammo bolalar telekanalida daromad uchun istalgan narsani reklama qilish qanchalik to‘g‘ri yoki mumkin? Hozirgi kunda O‘zbekistonda bolalar uchun mo‘ljallangan 2 ta telekanal bor: “Bolajon” va “Aqlvoy”. Ana shu telekanallarda ham bolalarga aloqasi bo‘lmagan turli reklamalar qo‘yilmoqda. Bu haqda jamoatchilik fikri ham yakdil. – Bolalar telekanallariga “parashok” reklamalari umuman kerak emas. Shundoq ham reklama to‘lib yotibdi. 45 daqiqali ko‘rsatuv ko‘raman desangiz, 10 daqiqa reklama bo‘ladi. O‘zim 30 yillik tarbiyachiman. Pedagogik tajribamdan kelib chiqib aytamanki, bolalar telekanallarida ularning yoshiga mos mahsulot reklamalari berilishi kerak, – deydi pedagog Shahnoza Umarova. – Bolam “Aqlvoy” va “Bolajon” kanallarini ko‘radi. Kanal bolalarga umuman aloqasi bo‘lmagan reklamalarni qo‘yadi. Eng kulgilisi, multfilm va ko‘rsatuvlar orasida ayollar uchun mo‘ljallangan soch bo‘yoqlari reklamasi ham efirga ketadi. Menimcha, reklamalarni tartibga solish vaqti keldi, – deydi onalardan biri. Reklama odamlarni ortiqcha xarajat qilishga undaydi, yolg‘on tasavvur uyg‘otadi, ayniqsa, yoshlarning ongiga kuchli ta’sir qiladi. Virtual makonda ham ayni shu muammo. Reklamasiz bepul ilova, sayt yoki platforma topish deyarli imkonsiz. Reklama beruvchilar bolalarga mo‘ljallangan reklamalarga milliardlab dollar sarflaydi. AQShda bolalar reklamalariga sarflagan xarajatlar 2021-yilda 2,9 milliard dollarni tashkil etgan, 2031-yilga borib 21,1 milliard dollarga yetishi tahlil qilinmoqda. Amerika psixologlar assotsiatsiyasi tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, bolalar reklamaga birinchi marta duch kelishidayoq reklama mazmunini eslab qolishi va mahsulotga bo‘lgan xohishlarini bildirishi mumkin. Dunyoning 30 dan ortiq mamlakati, xususan, Avstraliya, Malayziya, Janubiy Koreya va Yevropaning ko‘plab davlatlarida bolalar uchun mo‘ljallangan reklamalarga cheklovlar o‘rnatilgan. Ijtimoiy tarmoqlarda yoshlarga reklama qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlari ularning e’tiborini  tortadigan tarzda tayyorlanadi. Maktab va bog‘chalarda bolalar uchun nosog‘lom ovqatlar, energetiklar, shakar va rang berilgan mahsulotlar sotiladi. Xususan, “Aholi salomatligi – 2030” milliy strategiyasining 2024–2026-yillarga mo‘ljallangan amaliy tadbirlar rejasiga ko‘ra, bolalarga mo‘ljallangan nosog‘lom oziq-ovqat mahsulotlari va ichimliklar, energetiklar, dori vositalari, biologik faol moddalar reklamasiga talab va cheklovlar kuchaytiriladi. – Hozir telekanallarda berilayotgan aksariyat reklamalar biz bilgan mezonlardan ancha olisda. Katta yoshdagi insonlar bunday reklamalar namoyishida boshqa kanalga olishi yoki umuman e’tibor qaratmasligi mumkin, lekin o‘smirlik davrida shaxs xulq-atvorida taqlidga moyillik kuzatiladi. Televizorda bir kunda yigirma martadan oshiqroq energetik yoki gazli ichimlik reklamasini tomosha qilgan o‘smir albatta tatib ko‘rishga intiladi va buni bajaradi ham, – deydi psixolog Nigora G’aniyeva. Reklama bolalarning fikrlashi, xulqi va istaklariga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ular ko‘pincha reklamadagi narsalarni haqiqat deb qabul qilib, keraksiz narsalarni xohlaydi, noto‘g‘ri ovqatlanish odatlarini shakllantirishi va o‘zini boshqalar bilan solishtirishni boshlashi mumkin. Shu sabab reklamalar ustizdan nazoratni kuchaytirib, reklamalarni bolalarning ta’lim-tarbiyasiga, rivojlanishiga va ularning ongiga ta’sirlarini inobatga olgan holda berish maqsadga muvofiq bo‘ladi.  

14.2.2026 2214

Agar akkauntingizni buzib kirishsa…

Bugun deyarli har bir yoshning hayoti ijtimoiy tarmoqlarsiz tasavvur etilmaydi. Telegram, Instagram, Facebook yoki elektron pochtamiz — bu shunchaki akkaunt emas, balki shaxsiy hayotimiz, yozishmalarimiz, hujjatlarimiz va hatto moliyaviy ma’lumotlarimiz saqlanadigan makondir. Afsuski, so‘nggi yillarda akkauntlarni buzib kirish (xakerlik) holatlari tobora ko‘payib bormoqda. Ko‘pincha bu beparvolik sabab yuz beradi: shubhali havolaga bosish, noma’lum faylni yuklab olish yoki parolni boshqalarga aytib qo‘yish. Natijada esa akkaunt egasi nomidan yolg‘on xabarlar tarqatiladi, tanishlardan pul so‘raladi yoki shaxsiy ma’lumotlar oshkor bo‘lib ketadi. Agar akkauntingiz buzib kirilganini sezsangiz, avvalo vahimaga berilmang. Darhol parolingizni o‘zgartiring, barcha qurilmalardan chiqish (log out from all devices) funksiyasini yoqing va ikki bosqichli himoyani faollashtiring. Agar tiklash imkoni bo‘lmasa, platformaning rasmiy qo‘llab-quvvatlash xizmatiga murojaat qiling. Eng muhimi — tanishlaringizni ogohlantirib, sizning nomingizdan kelayotgan xabarlarga ishonmasliklarini so‘rang. Muhim tavsiyalar: Parolingiz oddiy bo‘lmasin. Tug‘ilgan sana yoki ism-familiya eng xavfli variant. Harflar, raqamlar va belgilar aralashmasidan foydalaning. Bir parol — hamma joyda emas. Har bir tarmoq uchun alohida parol qo‘ying. Shubhali havolalarga bosmang. “Siz yutdingiz”, “Akkauntingiz yopiladi” kabi xabarlar ko‘pincha tuzoq bo‘ladi. Ikki bosqichli himoyani yoqing. Bu sizning akkauntingiz uchun qo‘shimcha qalqondir. Begona qurilmalarda akkauntingizni ochmang. Agar ochgan bo‘lsangiz, albatta chiqib ketishni unutmang. Raqamli dunyoda xavfsizlik — bu ham madaniyat. Har bir yosh o‘z akkauntiga mas’uliyat bilan yondashsa, firibgarlik va xakerlik holatlarining oldini olish mumkin. Unutmang, ogohlik — eng kuchli himoya.  

3.2.2026 2589

Iztirob qo‘rg‘onidagi erkinlik

“Adabiyot hamma vaqt hammasi uchun barobar, u dunyodagi eng demokratik hodisadir” – Ozod Sharafiddinovning bu teran mushohadasi olimning butun umrlik ijodiy va hayotiy aqidasini belgilab beradi. Biz ko‘pincha adabiyotni shunchaki estetik zavq manbayi yoki o‘tmish xotirasi deb bilamiz, ammo Ozod Sharafiddinov uchun u millatning o‘zini-o‘zi anglash laboratoriyasi, inson ruhining eng erkin parvoz maydoni edi. Olimning nazarida, haqiqiy adabiyot hech qanday sun’iy andozalarga sig‘maydi va uni biron-bir mafkuraviy qolipga solishga urinish, eng avvalo, insonning tafakkur huquqiga qilingan tajovuzdir. 1929-yilda tug‘ilib, shafqatsiz tuzumning qatag‘onlari va mafkuraviy tazyiqlari ostida voyaga yetgan yozuvchining qalbi turg‘unlik yillarida ham Cho‘lponlar va Fitratlar sog‘inchi bilan yashirincha ulg‘aydi. Keyinchalik bu sog‘inch nafaqat ilmiy jasoratga, balki o‘zbek tanqidchiligida yangi bir bosqichni shaxsiyat konsepsiyasini, ya’ni insonni ijtimoiy mexanizmning kichik murvati emas, balki betakror koinot sifatida ko‘rish tamoyilini boshlab berdi. Olimning “Zamon. Qalb. Poeziya” asaridan to umrining so‘nggi yillarida bitilgan “Dovondagi o‘ylar” kitobigacha bo‘lgan masofa o‘zbek ruhining turg‘unlikdan hurlikka, mustamlakachilik asoratidan milliy istiqlolga qadar bosib o‘tgan iztirobli va sharafli yo‘lidir. Ozod Sharafiddinovning murabbiylik falsafasi ham o‘ziga xos “Ozodona” talabchanlikka tayanar edi. U shogirdlariga dars berar ekan, “Shoir bo‘lish ixtiyoriy, ammo inson bo‘lish majburiydir”, degan hikmatni ularning shuuriga muhrlashga intilardi. Olim uchun ijodiy iste’doddagi jilolardan ko‘ra insoniy diyonat va intellektual halollik bir necha pog‘ona baland turardi. U kishi og‘ir xastalik tufayli g‘ildirakli aravachaga mixlanib qolgan yillarida ham tushkunlikka tushmadi, aksincha, “Jahon adabiyoti’ jurnalini tashkil etib, shogirdlari oldiga jahon tafakkuri bilan bo‘ylasha oladigan yangi o‘zbek ziyolisi qiyofasini shakllantirish vazifasini qo‘ydi. Ustozning “E’tiqodimni nega o‘zgartirdim?” degan iqrori shunchaki tavba emas, balki bugun zamonaviy ta’lim tizimida suv va havodek zarur bo‘lgan “tanqidiy tafakkur” sabog‘i edi. Olim o‘z xatolarini mardona tan olish orqali haqiqatga eltuvchi yo‘l faqat shaxsiy jasorat va o‘z-o‘zini taftish qilishdan o‘tishini amalda isbotladi. U Uyg‘unning “O‘lsam ayrilmasman quchoqlaringdan...” satrlarini sharhlar ekan, Vatanni geografik tushunchadan yuksaltirib, uni millatning “ma’naviy quchog‘i” - ona tili, adabiyoti va tarixdagi g‘ururi sifatida talqin etdi. Olimning bu yondashuvi bugungi yosh avlod uchun vatanparvarlikning eng samimiy va hayotiy darsligidir. Bugungi raqamli media, ijtimoiy tarmoqlar va cheksiz axborot shovqini hukmron bo‘lgan davrda Ozod Sharafiddinovning publitsistik uslubi biz uchun eng ishonchli ma’naviy kompasdir. Ijtimoiy tarmoqlardagi yuzaki “mashhurlik” va soxta “vatanparvarlik” ko‘paygan bir paytda, olimning “She’r ko‘p, ammo shoir-chi?” maqolasidagi “vijdon uyg‘oqligi” tamoyili har qachongidan ham dolzarbdir. Ustoz bizga so‘zning vaznini, uning ortidagi mas’uliyatni o‘rgatdi. U kishi uchun so‘z shunchaki tovushlar yig‘indisi emas, balki millat taqdiri uchun mas’ul bo‘lgan, jamiyatning ma’naviy jarohatlarini davolashga qodir kuchli qurol edi. Olim shogirdlariga qarata: “Agar yozayotgan so‘zingga o‘zing ishonmasang, uni o‘quvchiga taqdim etishga haqqing yo‘q”, degan qat’iy talabni qo‘yar edi. Bugun nufuzli nashrlar sahifalarida Ozod Sharafiddinov o‘gitlarini eslar ekanmiz, u kishining qoldirgan ma’naviy genetikasi naqadar hayotbaxsh ekanligini anglaymiz. Ustoz vasiyat qilganidek, biz bugun ta’limda adabiyotni shunchaki quruq faktlar to‘plami emas, balki “hayot darsligi”ga aylantirmas ekanmiz, yoshlarimizning ma’naviy ildizlarini global bo‘ronlardan asrab qola olmaymiz. Xulosa qilib aytganda, Ozod Sharafiddinov qoldirgan meros - bu shunchaki ilmiy xulosalar majmuasi emas, balki hur fikrli va mustaqil shaxsni tarbiyalashning mukammal dasturidir. Olim bizni loqaydlik botqog‘idan chiqarib, badiiy did va milliy g‘urur cho‘qqilari sari boshladi. Ustozning “Dovondagi o‘ylar”i bugun har bir o‘zbek o‘qituvchisi va ziyolisining ish stolida turishi, ularni haqiqat va adolat yo‘lida sobit turishga undashi shart. Ozod aka aytganidek, adabiyot o‘zining haqiqiy missiyasini bajarsa, inson ruhini kishanlardan ozod qiladi, millat esa o‘zining mangu hurriyat quchog‘ini topadi. Zero, Ozod Sharafiddinov nomi bilan bog‘liq bo‘lgan bu ma’naviyat parvozi hech qachon to‘xtamaydi, u millatning mangu istiqboli sari yo‘l ko‘rsataveradi.

23.1.2026 2739

Yerga bo‘lgan huquq sud tartibida bekor qilinadi, agar...

Dunyoda oziq-ovqat xavfsizligini hamda dunyo aholisining ekologik toza qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojini ta’minlash har qachongidan dolzarb bo‘lib qolmoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, 2050 yilga borib dunyo aholisi 10 mlrd kishiga yetadi. Hozirda dunyodagi mavjud 8 milliardga yaqin aholining qishloq xo‘jaligi hisobiga kun kechirayotgan qismi 2,6 milliard (33 % dan ortiq)ni tashkil etayotgan vaqtda, mavjud qishloq xo‘jaligi yerlarining 52 % kuchli degradatsiyaga uchragan. Bu kabi global masalalar ortidan qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarni huquqiy jihatdan muhofaza qilish, qishloq xo‘jaligi yerlarining unumdorligini oshirish, yerdan belgilangan maqsadlarda foydalanishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish zarurati yanada oshadi. Jahonda yuz berayotgan iqlim o‘zgarishi va ekologik tahdidlarning ortib borishi iqtisodiyot, qishloq xo‘jaligi sohasi bilan bir qatorda insoniyatning barqaror kelajagiga ham jiddiy xavf tug‘diradi. Yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy holatlar ta’sirini kamaytirish maqsadida qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarni muhofaza qilish, ulardan oqilona foydalanish, qishloq xo‘jaligi yerlarining yaroqsiz holatga kelishi, yer resurslarining zararlanishi, qishloq xo‘jaligi yerlarining meliorativ holati yomonlashishini yuzaga keltiruvchi omillarni har tomonlama chuqur o‘rganish, yangicha yondashuv va ilmiy-huquqiy yechim asosida samarador chora-tadbirlarni amalga oshirish muhim ahamiyatga ega. Shunga ko‘ra, Respublikamizda agrar sohani har tomonlama rivojlantirishga, qishloq xo‘jaligi yerlarining hosildorligini oshirish va suv resurslaridan samarali foydalanishga qaratilgan keng ko‘lamli huquqiy islohotlar, konseptual ahamiyatga ega bo‘lgan uzoq muddatli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu bevosita qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarning davlatimiz uchun iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik ahamiyatidan kelib chiqib amalga oshirilmoqda. Qishloq xo‘jaligi yerlarida yetishtirilayotgan mahsulotlar aholi moddiy turmush tarzini yaxshilash, kundalik ehtiyojlarini qondirish bilan birgalikda davlat iqtisodiyotining yuksalishiga zamin bo‘lmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” nomli asarida “Qishloq xo‘jaligini jadal rivojlantirish”, “Suv resurslari samaradorligini oshirish” ga milliy iqtisodiyotni rivojlantirish omili sifatida urg‘u berilgan bo‘lsa, “2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”da tuproq unumdorligini oshirish va muhofaza qilish dolzarb vazifa ekanligi belgilandi. Mana shunday chora-tadbirlarni muntazam amalga oshirilishi qishloq xo‘jaligi sub’yektlarining yerga nisbatan munosabatlarni o‘zgartirilishiga, qishloq xo‘jaligi yerlaridan o‘z maqsadida foydalanilishiga, qonun talablariga rioya etmagan yerdan foydalanuvchilarga nisbatan yerga bo‘lgan huquqlarini bekor qilishgacha bo‘lgan choralar qo‘llanilmoqda. Xuddi shunday maqsadda, Toshkent viloyatining Quyichirchiq tumanida fermer xo‘jaliklarining faoliyati tuman ishchi guruhi tomonidan o‘rganilganda ayrim fermer xo‘jaliklarining qishloq xo‘jaligi yerlaridan o‘z maqsadida foydalanilmasdan, boshqa maqsadda foydalanilayotganligi, bog‘ uchun ajratilgan yer maydonlaridagi bog‘ qarovsiz holatdaligi aniqlangan va holat yuzasidan tumandagi yer nazoratiga mas’ul takshilot xodimlari tomonidan dalolatnoma rasmiylashtirilgan va qishloq xo‘jalik sub’yektiga aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan ogohlantirishlar berilgan. Biroq, amalga oshirilgan choralar samarasiz yakunlangach qishloq xo‘jalik sub’yektlariga nisbatan yerga bo‘lgan huquqlarini bekor qilish ya’ni, tuman hokimiyati bilan tuzilgan yer ijara shartnomasini bekor qilish yuzasidan Nurafshon tumanlararo iqtisodiy sudiga da’vo ariza bilan murojaat qilingan. Vaholangki, taraflar o‘rtasida tuzilgan yer ijara shartnomasida yerdan uning belgilangan maqsadga muvofiq oqilona foydalanish, tuproq unumdorligini oshirish, ishlab chiqarishni tabiatni muhofaza qiluvchi texnologiyalarni qo‘llash, o‘z xo‘jalik faoliyati natijasida hududdagi ekologik vaziyatning yomonlashuviga yo‘l qo‘ymaslik, ijaraga berilgan qishloq xo‘jaligi yerlari, shuningdek ekinlaridan qishloq xo‘jaligi ekinlari shartnomasida nazarda tutilmagan boshqa maqsadlarda foydalanilishi amaldagi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan barcha kelib chiqadigan oqibatlari bilan birgalikda ijara shartnomasini qo‘pol ravishda buzish hisoblanishi belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 20-martdagi “O‘zbekiston Respublikasida bog‘dorchilik va issiqxona xo‘jaligini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4246-sonli Qarorida 2019-yil 1-avgustga qadar mavjud mevali bog‘lar va issiqxona xo‘jaliklarini har bir fermer xo‘jaligi, qishloq xo‘jaligi korxonasi kesimida yaroqsiz va iqtisodiy jihatdan samarasiz bog‘lar o‘rnida iqtisodiy samarador yangi bog‘lar barpo etish belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksining 36-moddasining birinchi qismiga ko‘ra, butun yer uchastkasiga yoki uning bir qismiga egalik qilish huquqi yoxud undan doimiy yoki muddatli foydalanish huquqi, shuningdek yer uchastkasini ijaraga olish huquqi yer uchastkasidan belgilanganidan boshqa maqsadlarda foydalanilganida, yer uchastkasidan oqilona foydalanilmaganda, bu qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlar uchun hosildorlik darajasi uch yil mobaynida normativdan (kadastr bahosiga ko‘ra) past bo‘lishida ifodalanganda ham bekor qilinadi. Sud muhokamasi jarayonida tumandagi mutasaddi idoralar vakillari tomonidan tuzilgan dalolatnomadan javobgar tomonidan unga ajratilgan yer uchastkasidan belgilangan maqsadda to‘liq va o‘z maqsadida foydalanilmayotganligi, yer maydonlari qarovsiz holga tashlab qo‘yilganligi holatlari o‘z isbotini topganligi sababli, javobgarlarning tuman hokimi bilan tuzilgan yer ijara shartnomalarini bekor qilish to‘g‘risida hal qiluv qarori qabul qilindi va yerdan foydalanuvchilarning yerga bo‘lgan huquqlari bekor qilindi. Zero, amaldagi Qonunlarning talabiga rioya etmaslik belgilangan javobgarlikka sabab bo‘ladi. Qishloq xo‘jaligi yerlarining belgilangan maqsadlarda foydalanish farovon kelajak garovi hisoblanadi.

15.1.2026 2875

Prezident Murojaatnomasida belgilangan ustuvor vazifalarga bag‘ishlangan amaliy seminar

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llagan Murojaatnomasi mazmun-mohiyatini keng targ‘ib etish va o‘rganish bo‘yicha Oliy attestatsiya komissiyasida amaliy seminar o‘tkazildi. Tadbirni Oliy attestatsiya komissiyasi raisi A.T.Yusupov kirish so‘zi bilan ochar ekan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llagan Murojaatnomasi – mamlakatimiz siyosiy hayotida eng muhim voqealardan biri ekanligi, unda yurtimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirish borasida yirik tashabbuslar ilgari surilib, kelgusi yillardagi eng muhim vazifalar belgilab berilgani barchamiz uchun dasturulamal ekanligini ta’kidlab o‘tdi. Shundan so‘ng Murojaatnomada belgilangan va 2026 yilda amalga oshiriladigan eng muhim 6 ta ustuvor yo‘nalishning ahamiyati xususida O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti professori, tarix fanlari doktori A.Mavrulov, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti professori, iqtisodiyot fanlari doktori Sh.Allayorov hamda Jamoat xavfsizligi universiteti dotsenti, yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori B.Gʻiyosov ma’ruza qildi. E’tiborlisi, ma’ruzachilar tomonidan mahalla infratuzilmasini yanada yaxshilash, ularga Yangi O‘zbekiston qiyofasini olib kirish, iqtisodiyotni texnologik va innovasion o‘sish modeliga o‘tkazish, ichki bozorda talabni rag‘batlantirish, kasblarni rivojlantirish va yangi mehnat bozori arxitekturasini yaratish, ekologik muvozanatni ta’minlash, “yashil” energetika va suv resurslaridan oqilona foydalanish, zamonaviy davlat boshqaruvi va adolatli sud-huquq tizimi borasidagi islohotlarni izchil davom ettirishda har bir yurtdoshimizning faol ishtiroki muhim o‘rin tutishiga alohida e’tibor qaratildi. Darhaqiqat, murojaatnomada qayd etilganidek, “Farg‘ona vodiysidan Orolbo‘yigacha, Zarafshon vohasidan Qashqadaryo va Surxondaryogacha, Toshkentdan tortib Jizzax va Sirdaryogacha – yurtimizning qaysi hududida yashashidan qat’i nazar, har bir fuqaromiz islohotlar natijasini kundalik hayotida yanada ko‘proq his qilishi kerak. Shuning uchun, kirib kelayotgan 2026 yil davlat boshqaruvi, sud-huquq tizimi, iqtisodiyot tarmoqlari, ta’lim, ilm-fan, tibbiyot, madaniyat, sport, ekologiya tizimini – barcha-barcha sohalarni rivojlantirishda tub burilish yili bo‘ladi”.  Albatta, ushbu rivojlanish odimlarida barcha soha xodimlari qatorida ilm-fan ahlining ham o‘z sohalarida fidokorona mehnat qilishlari va izlanishlari taqozo etilishi tabiiy. Zero, Vatanimizni rivojlangan ilm-fan mamlakatiga aylantirish, uning obro‘-e’tiborini yuksaltirishga xizmat qiladi.Murojaatnomada ko‘rsatib o‘tilganidek, “Yangi O‘zbekistonni barpo etishda hal qiluvchi bosqichga qadam qo‘ymoqdamiz. Bu yo‘ldagi ishlarimiz har bir soha va tarmoqda chuqur transformatsiyani talab qiladi.” Shunga ko‘ra, oliy attestatsiya tizimini ilg‘or xalqaro tajribalarga muvofiq holda transformatsiya qilish bo‘yicha tizimli ishlar izchil olib borilayotgani ta’kidlanib, amalga oshirilayotgan maqsadli vazifalar yuzasidan axborot berildi. Tadbirda oliy attestatsiya komissiyasi xodimlari faol ishtirok etishdi. Ular tomonidan Murojaatnomaning halqimiz ijtimoiy-iqtisodiy hayoti va farovonligini oshirishdagi ahamiyat, ilm-fan sohasidagi yangiliklar hamda kelgusi vazifalarga doir fikr-mulohozalar bildirildi.

14.1.2026 3612

“Raqamli mahalla” – mahallani rivojlantirishning muhim omili

2025-yil 26-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga qilingan Murojaatnoma o‘z mazmun-mohiyati va unda ilgari surilgan ko‘pdan-ko‘p tashabbuslarning inson manfaatlari va yurt taraqqiyoti bilan uyg‘unligi jihatidan barcha fuqarolarda juda katta qiziqish uyg‘otmoqda. Ayniqsa, yurtboshimizning 2026-yil “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilishi, Murojaatnomaning asosiy qismi – 2026 yilda amalga oshiriladigan eng muhim 6 ta ustuvor yo‘nalishdan birinchisi – mahalla infratuzilmasini yanada yaxshilash, ularga Yangi O‘zbekiston qiyofasini olib kirishdan iborat qilib belgilanishi butun xalqimizni quvontirib yubordi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Prezidentimiz aytganidek, “Yurt obodligi, avvalo, mahalladan boshlanadi. Aynan mahalladagi yo‘l, suv, elektr va transport ta’minoti, bog‘cha, maktab va oilaviy poliklinikadagi shart-sharoitlarga qarab, odamlar islohotlarimizga baho beradi. Shu bois mahalla tizimini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qoladi.” Ta’kidlash joizki, 2026-yilning “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilinishi munosabati bilan tez orada davlat dasturi qabul qilinadi. Tabiiyki, ushbu dasturda mahallaning institusional salohiyatini to‘liq ishga solish, mahalla infratuzilmasini yaxshilash, ijtimoiy himoyani kuchaytirish, yoshlar va xotin-qizlar faolligini oshirish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilanadi. Bu masalalar mahalla oldiga bir qator yangi vazifalarni qo‘yadi. Biroq, hozirgi kunda mahalla tizimida kadrlar malakasi, moliyaviy mustaqillik va raqamlashtirish sohalaridagi muammolar to‘liq hal qilinmaganligi sir emas. Shu sababli 2026-yilgi davlat dasturi doirasida mazkur muammolarni hal etishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar belgilanishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bunda «Raqamli mahalla» tizimini joriy etish, mahalla xodimlarining malakasini oshirish va zamonaviy boshqaruv usullarini qo‘llash yuqoridagi muammolarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Darhaqiqat, global raqamlashuv jarayonlari XXI asrda davlat boshqaruvi, ijtimoiy munosabatlar va jamoatchilik institutlarini tubdan o‘zgartirib yubormoqda. Ayniqsa, aholiga eng yaqin bo‘lgan mahalliy boshqaruv bo‘g‘ini – mahalla institutini raqamli transformatsiya qilish ijtimoiy barqarorlik, fuqarolar faolligi va davlat xizmatlari samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda "Inson qadri uchun" tamoyili asosida olib borilayotgan islohotlar mahallaning jamiyatdagi o‘rnini yanada mustahkamlashni talab etmoqda. Bu jarayonda raqamli texnologiyalardan foydalanish mahalla faoliyatini yangi sifat bosqichiga ko‘tarish, ijtimoiy muammolarni tezkor aniqlash va hal etish imkonini beradi. “Raqamli mahalla” konsepsiyasi aynan shu ehtiyojlardan kelib chiqqan holda, mahalla faoliyatini zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etish, davlat organlari va aholi o‘rtasidagi o‘zaro aloqani elektron shaklga o‘tkazishni nazarda tutadi. Shu sababli “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish mexanizmlarini ilmiy tahlil qilish, ilg‘or xorij tajribasini o‘rganish hamda O‘zbekiston sharoitiga mos amaliy takliflar ishlab chiqish dolzarb masalalardan biridir. Raqamli boshqaruv (digital governance) davlat boshqaruvi jarayonlariga raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali qaror qabul qilish samaradorligini oshirish, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlashga qaratilgan tizimdir. U elektron hukumat (e-government), ochiq ma’lumotlar (open data), raqamli xizmatlar va fuqarolar ishtirokini qamrab oladi. Mahalliy darajada raqamli boshqaruvning joriy etilishi aholining kundalik muammolariga tezkor javob qaytarish, ijtimoiy xizmatlarni adresli yetkazish va mahalla institutining haqiqiy jamoatchilik markaziga aylanishiga xizmat qiladi. O‘zbekistonda “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish uchun yetarlicha huquqiy asoslar mavjud. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yilgi tahriri) mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarining mustaqilligi va fuqarolar ishtirokini kafolatlaydi. Shuningdek, “Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi, “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida”gi, “Elektron hukumat to‘g‘risida”gi, “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi farmoni va boshqa hujjatlar raqamli xizmatlar ko‘rsatish, ma’lumotlar almashinuvi va fuqarolar huquqlarini himoya qilish uchun huquqiy zamin yaratadi. Tizimni joriy etish davlat byudjeti, mahalliy byudjetlar, davlat-xususiy sheriklik va grantlar asosida amalga oshirilishi mumkin. Raqamli xizmatlar orqali xarajatlarni optimallashtirish moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi. Texnologik jihatdan yagona mahalla axborot platformasi, mobil ilovalar, elektron hujjat aylanmasi, sun’iy intellekt elementlari asosida tahlil,  kiberxavfsizlik tizimlari muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Raqamli platformalar aholining mahalla hayotidagi ishtirokini yangi bosqichga olib chiqadi. Elektron so‘rovnomalar, onlayn muhokamalar va ovoz berish mexanizmlari orqali fuqarolar qaror qabul qilish jarayoniga bevosita jalb etiladi. Shu o‘rinda xorijiy mamlakatlarning ilg‘or tajribasiga murojaat qilsak, Estoniya elektron davlat boshqaruvi sohasida yetakchi davlat hisoblanadi. Mahalliy darajada elektron reyestrlar va identifikatsiya tizimlari orqali aholi bilan tezkor aloqa yo‘lga qo‘yilgan. Janubiy Koreyada “Smart City” va “Smart Community” konsepsiyalari doirasida mahalliy jamoalar raqamlashtirilgan. Mobil ilovalar orqali fuqarolar kommunal, ijtimoiy va ma’muriy xizmatlarga oson kirish imkoniga ega. Singapurda mahalla darajasida sensorlar, ma’lumotlar tahlili va raqamli platformalar orqali ijtimoiy xizmatlar optimallashtirilgan. Yevropa Ittifoqi davlatlarida “Smart Community” dasturlari fuqarolarning raqamli ishtirokini kengaytirishga qaratilgan bo‘lib, ochiq ma’lumotlar (Open Data) siyosati muhim o‘rin tutadi. Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli mahallaning muvaffaqiyatli amal qilishi tasodifiy emas, balki puxta ishlab chiqilgan davlat siyosati, institusional barqarorlik va jamoatchilik ishonchiga tayanadi. O‘zbekiston sharoitida mazkur tajribani to‘liq ko‘chirib olish emas, balki milliy an’analar, huquqiy tizim va ijtimoiy munosabatlarni hisobga olgan holda moslashtirish maqsadga muvofiqdir. Avvalo, Estoniya va Koreya tajribasidan kelib chiqqan holda, mahalla darajasida yagona identifikatsiya va ma’lumotlar almashinuvi tizimini joriy etish muhim. Bu ijtimoiy nafaqalar, moddiy yordam, bandlik va ta’lim xizmatlarini adresli yetkazish imkonini beradi. O‘zbekistonda mavjud “Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali” va “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” bilan mahalla axborot tizimini integratsiya qilish mazkur yo‘nalishda asosiy vazifa hisoblanadi. Ikkinchidan, Singapur tajribasi asosida ma’lumotlarga tayangan qaror qabul qilish amaliyotini mahalla boshqaruviga joriy etish zarur. Bu mahalla hududidagi ijtimoiy xavf omillari, ishsizlik, kam ta’minlangan oilalar soni va infratuzilma muammolarini ilmiy asosda prognoz qilish imkonini beradi. Uchinchidan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari tajribasiga muvofiq, ochiq ma’lumotlar va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish lozim. Mahalla byudjetlari, ijtimoiy dasturlar va loyihalar haqidagi ma’lumotlarni ochiq elektron platformalarda e’lon qilish fuqarolarning ishonchini oshiradi. Raqamli mahalla tizimi aholining davlat boshqaruvidagi ishtirokini kengaytiradi, ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlaydi va mahalla institutini fuqarolik jamiyatining faol bo‘g‘iniga aylantiradi. Elektron murojaatlar, onlayn so‘rovlar va raqamli monitoring orqali aholi o‘z muammolarini tezkor bildirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Iqtisodiy jihatdan raqamli mahalla byudjet mablag‘laridan samarali foydalanish, ortiqcha xarajatlarni qisqartirish va ijtimoiy yordamning manzilligini oshirishga xizmat qiladi. Raqamli tizimlar orqali takroriy funksiyalar kamayib, inson omili ta’siri pasayadi. Mahalla faoliyatida raqamli hisobot va tahlil vositalarining joriy etilishi qaror qabul qilish sifatini oshiradi, strategik rejalashtirishni ilmiy asosga qo‘yadi. Albatta,  “Raqamli mahalla” tizimini joriy etishdagi bir qator muammolar ham mavjud. Jumladan, kadrlar salohiyatining yetarli emasligi, raqamli ko‘nikmalar tanqisligi tizim samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, axborot xavfsizligi, kiberxujumlar va ma’lumotlar maxfiyligi masalalari alohida e’tibor talab qiladi. Bundan tashqari, aholining barcha qatlamlari raqamli xizmatlardan bir xil foydalana olmasligi raqamli notenglikni yuzaga keltirishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida “Raqamli mahalla” tizimini rivojlantirish uchun  quyidagi masalalarni hal qilish lozim bo‘ladi: Mahalla darajasida raqamlashtirish bo‘yicha alohida davlat dasturini qabul qilish. Mahalla xodimlari uchun majburiy raqamli kompetensiya standartlarini joriy etish. Davlat axborot tizimlari bilan to‘liq integratsiyani ta’minlash. Fuqarolar uchun raqamli savodxonlik dasturlarini kengaytirish. Davlat-xususiy sheriklik asosida innovasion yechimlarni jalb etish. Bu tizim O‘zbekistonda mahalliy boshqaruvni isloh qilish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda strategik ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalarni mahalla institutiga keng joriy qilinishi natijasida mahallaning O‘zbekiston jamiyatining ijtimoiy, huquqiy va ma’naviy hayotida muhim rol o‘ynashi ta’minlanadi. Mahalla institutini rivojlantirish orqali jamiyat barqarorligi, ijtimoiy adolat va fuqarolik jamiyatining mustahkam poydevori yaratiladi.

14.1.2026 2725

Sud-huquq islohotlarining yangi yo‘nalishlari

Bugun O‘zbekiston xalqi davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llagan Murojaatnomasini katta qiziqish bilan muhokama qilmoqda. Bu Murojaatnoma davlatimizning demokratik o‘zgarishlar, keng imkoniyatlar va amaliy ishlar mamlakati bo‘lgan Yangi O‘zbekistonni barpo etishdek umumiy maqsadimizga sodiqligini tasdiqlaydi. Shubhasiz, Prezidentimiz Murojaatnomasining asosiy mohiyati har bir soha va tarmoqni isloh qilish orqali fuqarolarning farovon hayot kechirishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishdan iborat. Davlat rahbarimizning “Maqsadimiz aniq – yaqin yillarda daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan mamlakatlar qatoriga kirish”, degan so‘zlari bizni chuqur ta’sirlantirdi. Prezidentimiz jinoyat ishlari yurituvida odil sudlov jarayonini “Raqamli sud” tizimi asosida tashkil etish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlarni belgilab berdi. Bu orqali biz inson huquqlarini himoya qilishni yanada kuchaytiramiz. Bu tergovga ham taalluqli bo‘lib, jinoyat to‘g‘risidagi arizani qabul qilishdan to ishni sudga topshirishgacha sun’iy intellekt texnologiyalari joriy etilib, inson omili kamaytiriladi. Yurtimizda tergov sudyalarining faoliyati ham takomillashtiriladi. Endi ularga sanksiya va majburlov choralarini o‘zgartirish hamda bekor qilish bo‘yicha qo‘shimcha vakolatlar beriladi. Ingliz-sakson huquq tizimiga ega davlatlarda ijobiy natija ko‘rsatgan “xalq vakillari hay’ti” institutini jinoyat ish yurituviga bosqichma-bosqich joriy etish foydali va zarur rejalashtirilmoqda deb hisoblaymiz. O‘ta og‘ir jinoyat ishlari va jamoatchilik e’tiboriga sabab bo‘lgan jinoyat ishlarni jamoatchilik vakillari ishtirokida ko‘rib chiqish sud hukmining yanada adolatli bo‘lishini ta’minlashga xizmat qilishi asosli ravishda ta’kidlangan. Prezidentimiz fuqarolar va tadbirkorlarning huquqlarini ishonchli tiklash imkonini beradigan majburiy ijro jarayoniga sun’iy intellektni joriy etish masalasiga jiddiy e’tibor qaratdi. Davlatimiz rahbarining aholi genofondi uchun eng katta xavfga aylanib borayotgan giyohvandlik muammosi haqidagi bayonoti nihoyatda muhim bo‘ldi. Giyohvand moddalar savdosi transchegaraviy va virtual tus olmoqda. Bu esa jinoyatlarni aniqlashda yangi usullarni qo‘llashni, bu sohada zamonaviy bilim va ko‘nikmalarni chuqur egallashni talab etmoqda. Prezident bu masala bo‘yicha Milliy dastur qabul qilingani, narkojinogyatlarni butunlay yo‘q qilish, yoshlarda kuchli ma’naviy-ruhiy immunitetni shakllantirish uchun barcha kuch va imkoniyatlarni safarbar etayotganimizni ta’kidladi. Shu munosabat bilan, narkotik moddalar bilan bog‘liq jinoyatlarga qarshi kurashish bo‘yicha respublika ishchi guruhi davlat organlarining barcha kuch va imkoniyatlarini ishga solib, kelgusi yilda giyohvandlik vositalarini ishlab chiqarish va tarqatish yo‘llarini to‘xtatish bo‘yicha yangi tizim yaratishi lozim. Davlatimiz rahbarining Murojaatnomasida aks etgan sud-huquq islohotlarining ustuvor yo‘nalishlari chuqur ma’no-mazmunli bo‘lib, unda aniq vazifalar belgilangan.

11.1.2026 2732

Turkiston jadidchilik harakati asoschisi uy muzeyida

Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti, ijodi, faoliyati hamda adib yashagan davr haqida qimmatli ma’lumotlar saqlanayotgan Samarqand shahridagi Mir Said Baraka ko‘chasida Behbudiy uy-muzeyi mavjudligini bilasizmi? Uy-muzey katalogi va unga kiritilgan eksponatlar tarixchilar, muzeyshunos, san’atshunos olimlar hamda keng jamoatchilik uchun muhim manba sanaladi. Behbudiy Samarqandda o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhit yaratgan va "Turkiston jadidlarining otasi" degan nomga sazovor bo‘lgan shaxs. Muzeyda Mahmudxo‘ja Behbudiy tashabbusi bilan 1903-yilda Samarqand atrofidagi mahallalarda yangi maktablar tashkil etgani haqidagi ma’lumotlar bor. Mazkur ekspozitsiyada Behbudiy bilan bir davrda ijod qilgan jadidlarning asarlari ham o‘rin olgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy qisqa, ammo o‘zining zahmatli hayot yo‘li, sermahsul ijodi va fojiali taqdiri bilan har bir vatandoshimiz uchun ibratlik umr kechirdi. U o‘zbek jadidchilik harakatining yetakchilaridan biri bo‘lib, uning ma’rifatparvarlik, millatparvarlik faoliyati, dinni yaxshi bilishi, dunyoqarashining kengligi, vaqatparvarligi bilan tarix zarvaraqlarida alohida o‘rin tutadi. U yangi usuldagi maktablarni tashkil etish va zamonaviy bilimlarni tarqatishga katta hissa qo‘shgan ustozdir. Uning ta’lim sohasidagi harakatlari jamiyatda ma’naviy va madaniy rivojlanish uchun mustahkam zamin yaratgan. Kuni kecha Samarqand shahridagi uy-muzeyiga Mahmudxo‘ja Behbudiy matbaa va nashriyot faoliyatini rivojlantirishga ham katta e’tibor qaratganini shaxsan guvohi bo‘ldik. Behbudiy Samarqandda "Turon" nomli matbaani tashkil etib, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari va turli ma’rifiy kitoblarni nashr etgan. M.Behbudiy uy-muzeyida matbaachilik dastgohining ayrim faoliyati orqali ta’lim uchun zarur adabiyotlarning keng ommaga yetib borishiga erishgan muzey eksponatlaridan joy olgan. Turkiston jadidlik harakatining asoschisi, atoqli adib va jamoat arbobi, noshir va pedagog Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadid maktablari va zamonaviy ta’lim usullariga asoslangan yondashuvlari bugungi o‘zbek ta’lim tizimida ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning jadid maktablari, matbaa faoliyati va ilg‘or g‘oyalari nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kungacha ham ahamiyatli yo‘qotmadi. Behbudiyning ta’limga bo‘lgan yondashuvlari millatning ma’naviy tiklanishi va rivojlanishida asosiy poydevorlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Bugungi kunda ham bu g‘oyalar yosh avlodning ma’naviy kamolotini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.