7.7.2026 218

Huquqshunoslik va huquqiy texnologiyalar uyg‘unligi: Miraziz Amrulloyevning ilmiy va kasbiy faoliyati

Bugungi kunda huquq sohasi nafaqat qonunlarni qo‘llash, balki zamonaviy texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlar bilan ham chambarchas bog‘lanib bormoqda. Korporativ huquq, xalqaro arbitraj va sun’iy intellekt imkoniyatlarini huquq tizimiga tatbiq etish yo‘nalishida izlanish olib borayotgan yosh huquqshunos Miraziz Amrulloyevning faoliyati ana shu tendensiyaning yorqin misollaridan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda u xalqaro ilmiy hamjamiyatda ham faol ishtirok etib kelmoqda. 2026-yil mart oyida xalqaro ilmiy New Renaissance jurnalida huquq sohasi bo‘yicha ilmiy taqrizchi va muharrir etib tayinlandi. Shuningdek, Eurasian Journal of Law, Finance and Applied Sciences xalqaro jurnali tahririyati tarkibiga ham qabul qilindi. Bu vazifalar ilmiy maqolalarni baholash, ularning ilmiy qiymati va dolzarbligini tahlil qilish hamda nashr jarayonida ishtirok etishni nazarda tutadi. Olimning ilmiy izlanishlari korporativ huquq, arbitraj, korporativ nizolarni hal etish, fintex va sun’iy intellektni huquqiy tartibga solish kabi yo‘nalishlarni qamrab olgan. Uning AQSH tijorat amaliyotida korporativ nizolarni sudgacha hal etish, Osiyoda arbitraj rivoji, sun’iy intellektning huquq tizimiga ta’siri hamda pandemiyadan keyingi transchegaraviy korporativ munosabatlar haqidagi tadqiqotlari xalqaro ilmiy jurnallarda e’lon qilingan. Amaliy faoliyatda ham u korporativ huquq sohasida tajriba orttirgan. O‘zbekiston–Umon investisiya kompaniyasidagi faoliyati davomida yirik investisiya bitimlari bo‘yicha huquqiy hujjatlarni tayyorlash, korporativ boshqaruv masalalarini huquqiy ta’minlash va muzokara jarayonlarida ishtirok etgan. Bu tajriba unga korporativ munosabatlarning amaliy jihatlarini chuqur o‘rganish imkonini berdi. Huquqiy texnologiyalarni rivojlantirish ham uning faoliyatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. U tomonidan tashkil etilgan CORP-LEX platformasi AQSH korporativ huquqi va korporativ komplayens sohasida sun’iy intellekt yordamida huquqiy tahlil va tadqiqotlarni amalga oshirishga ixtisoslashgan. Loyiha huquqiy xizmatlar samaradorligini oshirishga qaratilgan raqamli yechim sifatida e’tirof etilmoqda.Miraziz Amrulloyevning xalqaro huquqiy ta’lim sohasidagi yutuqlari ham e’tiborga loyiq. U AQSHning bir nechta nufuzli yuridik oliy ta’lim muassasalaridan grant va qabul takliflarini olgan, 2025 yilda esa Nyu-York shtati advokatlik imtihonidan muvaffaqiyatli o‘tib, barcha talablarni bajargan holda mazkur shtatda advokat sifatida ro‘yxatdan o‘tgan. Uning ilmiy va kasbiy faoliyati huquqiy jamoatchilik bilan hamkorlikda ham davom etmoqda. O‘zbekiston Yuristlar assosiatsiyasi a’zosi sifatida soha rivojiga hissa qo‘shib kelayotgan huquqshunos respublika miqyosidagi «Zukko yurist» tanlovida hakamlik qilib, yosh huquqshunoslarning huquqiy bilim va tahliliy salohiyatini baholashda ishtirok etgan. Shuningdek, Toshkent davlat yuridik universitetida tashkil etilgan xalqaro huquqiy karyeraga bag‘ishlangan vebinarda mehmon ma’ruzachi sifatida qatnashib, talabalar bilan o‘z tajribasini o‘rtoqlashgan. Huquqiy tadqiqotlar, amaliy korporativ huquq, ilmiy tahrirchilik va raqamli texnologiyalarni birlashtirgan faoliyat Miraziz Amrulloyevning huquqshunoslik sohasidagi ko‘p qirrali izlanishlarini namoyon etmoqda. Bu kabi tashabbuslar huquq sohasida ilmiy yondashuv va innovasion texnologiyalar uyg‘unligini kuchaytirishga xizmat qilishi bilan ahamiyatlidir.

3.7.2026 371

Tayyor intellekt: oʻzingiz qachon fikrlaysiz?

Bugungi talaba diplom yoki kurs ishini bir necha daqiqada yozishi, yosh xodim esa bir necha soniyada yillik tahliliy hisobotni tayyorlashi mumkin. Bir qarashda bu texnologik taraqqiyotning yutug‘i, insoniyatni og‘ir intellektual mehnatdan xalos etgan inqilobdek ko‘rinadi. Ammo moliya, ta’lim va neyrobiologiya sohasidagi mutaxassislar xavotirli bir savolni o‘rtaga tashlayapti: sun’iy intellekt ishimizni yengillashtiryaptimi yoki fikrlash qobiliyatimizni zaiflashtiryaptimi? Nega bilim ko‘paygan davrda mustaqil fikrlash tanqis bo‘lib boryapti? Vaholanki, biz instrumental vositadan intellektual qaramlik omiliga o‘tish chorrahasida turibmiz. Agar ilgari kalkulyator insonning faqat hisoblash tezligini oshirgan, imlo tekshirgichlar esa so‘zlar xatosini to‘g‘rilagan bo‘lsa, bugungi neyrotarmoqlar inson o‘rniga mantiqiy zanjirlar qurish, xulosa chiqarish va qaror qabul qilish vazifasini o‘z zimmasiga olmoqda. Biz muammolarni yechishni SIga topshirib qo‘yyapmiz. Natijada jamiyatda yangi bir tushuncha – “tayyor intellekt” madaniyati shakllanmoqda. Bu madaniyatning xavfi shundaki, u yosh avlodni aslida miyaning eng muhim evolyutsion quroli bo‘lmish tanqidiy va tahliliy fikrlashdan mahrum etyapti. Tizim bizga tayyor yechimlarni taqdim etar ekan, barchasini so‘zsiz qabul qiladigan passiv iste’molchiga aylanib borayotganimizni sezmay qolyapmiz. Miyaning “tayyor non”ga o‘rganishi Inson miyasi – tabiatan aql-bovar qilmas darajada tejamkor. U umumiy tana vaznining bor-yo‘g‘i 2 foizini tashkil etsa-da, organizmdagi energiyaning qariyb 20 foizini sarflaydi. Psixologiyada “minimal harakat qonuni” deb ataluvchi mexanizm mavjud: agar miya biror vazifani kamroq energiya sarflab bajarish yo‘lini ko‘rsa, u hech ikkilanmay o‘sha yo‘lni tanlaydi va kognitiv (aqliy) dangasalik rejimiga o‘tadi. Sun’iy intellekt insoniyatga aynan mana shu kognitiv daxlsizlikni taklif qildi. Biz endi muammoning yechimi ustida bosh qotirishimiz, o‘nlab kitoblarni varaqlab, ma’lumotlarni bir-biriga solishtirishimiz shart emas. Birgina so‘rov (promt) va bir necha soniya – javob tayyor. “Google effekti”dan “ChatGPT effekti”ga o‘tish: bundan o‘n yillar avval psixologlar “Google effekti” (yoki raqamli amneziya) fenomenini aniqlashgan edi. Unga ko‘ra, inson miyasi internetdan osongina topish mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni xotirada saqlab o‘tirmaydi, ya’ni xotira funksiyasini tashqi diskka yuklaydi. Bugun esa biz xavfliroq bosqichga – “ChatGPT effekti”ga o‘tdik. Endi yoshlar nafaqat xotirani, ma’lumotni qayta ishlash, mantiqiy xulosalar chiqarish va matn shakllantirish kabi analitik funksiyalarni ham sun’iy intellektga autsorsing qilmoqda. Miyaning ishlatilmayotgan qismlari esa, neyroplastiklik qonunlariga ko‘ra, vaqt o‘tishi bilan zaiflashib boradi. Soxta intellektual ishonch va “IKEA effekti”ning yo‘qolishi: neyrotarmoqlar yoshlarda xavfli psixologik illyuziyani – “Danning-Kryuger effekti”ni keltirib chiqaryapti. Talaba yoki yosh xodim SI yordamida mukammal bir tahliliy matn yaratganda, unda “men hamma narsani bilaman va qila olaman” degan soxta intellektual ishonch shakllanadi. Vaholanki, u o‘sha matn tarkibidagi ma’lumotlarning tub mohiyatini anglab yetmagan, ularni miyasida qayta ishlamagan bo‘ladi. Bu jarayonda eng katta yo‘qotishlardan biri “IKEA effekti” bilan bog‘liq. “IKEA effekti” inson o‘z qo‘li yoki aqliy mehnati bilan, qiyinchilik evaziga yaratgan mahsulotini (qo‘lda yasalgan buyum, o‘zi yozgan oddiy bir insho) boshqa narsalardan ko‘ra ko‘proq qadrlashi va undan intellektual qoniqish hosil qilishi fenomenidir. Qiyinchilik, xatolar ustida ishlash va izlanish azobi insonda muvaffaqiyat hissi va faxr tuyg‘usini uyg‘otadi. Sun’iy intellekt esa ushbu jarayondan “mehnat va izlanish” bosqichini butunlay olib tashlayapti. Yoshlar tayyor mahsulotga ega bo‘lsa-da, ularda haqiqiy ijodiy qoniqish, o‘z salohiyatiga bo‘lgan ichki ishonch shakllanmaydi. O‘z mehnati bilan material yig‘magan, g‘oyalarni bir-biriga taqqoslab azoblanmagan talaba yoki xodim o‘z ishining qadriga ham yetmaydi. Bu esa yakunda shaxsning intellektual jihatdan infantil (bolalarcha passiv) bo‘lib qolishiga, o‘z fikrini himoya qila olmaydigan va har qanday tayyor axborotni tekshirmasdan qabul qiladigan manipulyatsiyaga moyil avlod shakllanishiga zamin yaratadi. Manipulyatsiya xavfi Insoniyat tarixida tanqidiy fikrlash shaxs erkinligi va jamiyat daxlsizligining bosh mudofaa chizig‘i vazifasini bajargan. Biz axborotni shubha ostiga olish, savol berish va uni faktlar tarozisiga tortish orqali manipulyatsiyalardan himoyalanganmiz. Biroq neyrotarmoqlarga so‘zsiz ishonadigan va aqliy mehnatni ularga topshirib qo‘ygan yangi avlodning shakllanishi global miqyosda ancha jiddiy va tizimli xavflarni keltirib chiqaradi. Shaxsiy dunyoqarash yemirilishi: yoshlar har qanday savolga javobni kitobdan, jonli muloqotdan yoki turli qarashlardagi manbalarni solishtirishdan emas, neyrotarmoqning qisqa va qat’iy interfeysidan qidiryapti. Xavf shundaki, sun’iy intellekt neytral vosita emas. U muayyan kompaniyalar, guruhlar tomonidan yaratilgan va uning axborot filtrlari, qadriyatlar tizimi o‘sha dasturchilarning qarashlariga moslab sozlangan. Tizimli manipulyatsiya: agar butun bir avlod tarixiy voqealarga, ijtimoiy jarayonlarga yoki iqtisodiy islohotlarga baho berishni faqat algoritmlardan so‘rasa va ularning javobini yakuniy haqiqat deb qabul qilsa, jamiyatni mafkuraviy jihatdan global miqyosda bir qolipga solish (indoktrinatsiya qilish) hech qanday qiyinchilik tug‘dirmaydi. Tanqidiy nigoh bo‘lmagan joyda algoritmlar nimani to‘g‘ri deb ko‘rsatsa, yoshlar o‘shani o‘z e’tiqodiga aylantira boshlaydi. Feyklar va posthaqiqat (post-truth) asrida himoyasizlik: neyrotarmoqlar yordamida haqiqiydan ajratib bo‘lmaydigan soxta tasvirlar, audio va matnlar yaratilayotgan “posthaqiqat” davrida yashayapmiz. Bunday sharoitda jamiyatni yolg‘on va dezinformatsiya girdobidan faqat kuchli tanqidiy fikrlash va faktlarni tekshirish madaniyati asrab qolishi mumkin. Yakunda bu jarayon jamiyatning ijtimoiy-siyosiy barqarorligiga daxl qiladi. Mustaqil fikrlashdan uzoqlashgan va faqat algoritmlar chizib bergan intellektual ramka ichida yashaydigan avlodni boshqarish, reklama orqali chalg‘itish va soxta g‘oyalarga ishontirish har qachongidan ham osonroq kechadi. Shaxsiy suverenitetning butunlay yo‘qolishi esa mumkin bo‘lgan eng oliy xavfdir. Balansni qanday topish kerak? Ushbu tahlillar SIni insoniyatga tahdid soluvchi mutlaq xavf yoki raqamli dushman sifatida ko‘rishga asos bo‘lmaydi. SI – vosita, inson tafakkurining mahsuli. Muammo texnologiyaning o‘zida emas, biz unga qanday yondashganimizda va aqliy mehnatimizning qaysi qismini unga topshirganimizda. Pichoq nimanidir kesish uchun ham, insonga zarar yetkazish uchun ham xizmat qilishi mumkin bo‘lganidek, neyrotarmoqlar ham fikrlashni kengaytirishi yoki butunlay o‘ldirishi mumkin. Texnologiya va uning imkoniyatlaridan voz kechish taraqqiyotdan ortda qolish bo‘ladi. Ammo intellektual inqirozni to‘xtatish uchun tezlik va sifat, qulaylik va mustaqil fikrlash o‘rtasidagi balansni topishimiz shart. Har bir inson raqamli dunyoda o‘z miyasini asrash, tahlil qilish ko‘nikmasini yo‘qotmaslik uchun ichki qoidalarni joriy etishi shart. Buni shaxsiy “intellektual gigiyena” deb atash mumkin. Miyaga dastlabki imkoniyatni berish: biror mavzuni o‘rganishda yoki muammoga yechim qidirishda avval o‘sha masala ustida mustaqil fikrlash, g‘oyalar o‘ylash lozim. Shundan keyingina neyrotarmoqqa assistent sifatida murojaat qilish o‘rinli bo‘ladi. Ma’lumotlarni qayta tekshirish: algoritmlar bergan har qanday tayyor ma’lumot yoki xulosani yakuniy haqiqat deb bilmasdan, ularni kamida uchta mustaqil manba orqali tekshirish madaniyatini shakllantirish kerak. Rolni to‘g‘ri taqsimlash: SI o‘rnimizga fikrlaydigan “soxta miya” emas, balki biz yozgan g‘oyalarni silliqlaydigan, tuzatish kiritadigan va tahlil ko‘lamini kengaytiradigan raqamli yordamchi bo‘lib qolishi shart. O‘z ijodimiz mahsuli bo‘lgan algoritmga o‘zligimizni boshqarish huquqini berib qo‘ymasligimiz, qulaylik evaziga eng oliy ne’mat – mustaqil va erkin fikrlashimizni qurbon qilmasligimiz kerak.

3.7.2026 330

Mashhurlikning qiyofasi

Har bir davrning el og‘ziga tushgan qahramonlari, mashhurlari bo‘ladi. Biroq vaqt o‘tib, mashhurlik haqidagi tasavvurlar o‘zgarib ketdi. Bir paytlar inson tanilishi uchun undan katta iste’dod, yillar davomida qilingan mehnat yoki jamiyatga foydasi tegadigan biror faoliyat talab qilingan. Taniqli jurnalist, yozuvchi, olim yoki san’atkor bo‘lish uchun yillar chig‘irig‘idan o‘tish shart bo‘lgan. Endi mezonlar mutlaqo o‘zgardi. Internet asrida odamlarning diqqatini qanday yo‘l bilan bo‘lsa ham jalb qila olishning o‘zi mashhurlik poydevoriga aylandi. TikTok, Instagram va YouTube kabi global platformalar klassik, qat’iy me’yorlarni buzib tashladi. Ijtimoiy tarmoqni ochsangiz, kechagina hech kim tanimaydigan kishi biror g‘alati ishi, bema’ni bir gapi yoki shunchaki ahmoqona qilig‘i bilan bir kunda trendga chiqib olganini ko‘rasiz. O‘z-o‘zidan mashhurlik tarozisi pallasiga obunachilar soni, videolarga bosilgan “yoqtirma”lar va internetdagi shov-shuvli muhokamalar qo‘yilyapti. Tarmoqlar minbarni hammaga teng tarqatib yubordi. Lekin buning badaliga havas qilinadigan, namuna bo‘lishi kerak bo‘lgan insonlar haqidagi tushuncha o‘zgardi yoki xas orasida yo‘qolgan ignadek ko‘rinmay qoldi, mashhurlik esa arzonlashib ketdi. Ammo bunday oson kelgan maqom xuddi shunday tez qo‘ldan ketyapti. Bugungi tomoshabin juda injiq va besabr. Internet olami yangilikka shu qadar tez to‘yadi va zerikadiki, sizni kecha millionlab odam ko‘rib, olqishlagan bo‘lsa, ertaga qiziqroq yangi tomosha chiqishi bilan unutib yuborishlari turgan gap. Bugungi internet mashhurlari odamlarning e’tiborini saqlab qolish, tarmoqlar tasmasida doim aylanish uchun ijtimoiy me’yorlarga to‘g‘ri kelmaydigan ishlarni qilishga, o‘z shaxsiy hayotini, oilasini, kundalik turmushini ham ko‘rsatib muhokamalar yaratishga urinyapti. Ertalab nima yegani, qayerga borgani, xotini yoki eri bilan qanday urishgani ommaga olib chiqilyapti. Lekin bu poyganing jamiyat uchun eng xavfli asorati – mehnatsiz e’tibor topish istagi. Mashaqqat chekish, yillar davomida ilm olish, kasb-hunar o‘rganish yoki fanga umrini baxsh etish bugungi aksar yoshlar ko‘zicha g‘irt vaqt yo‘qotish. “Nima qilaman, besh yil o‘qib, baribir blogerchalik pul topolmayman-ku” degan fikr o‘smirlar ongini zaharli tuman kabi qoplab bormoqda. Hamma hayotda osongina va kalta yo‘l bilan puldor va mashhur bo‘lishni istayapti. Biroq unutmaslik kerak: mashhurlikning haqiqiy mezoni hech qachon telefondagi quruq sonlar bilan o‘lchanmaydi. Tarix sahifalarida iz qoldirgan buyuk insonlar vaqtinchalik trendlar yoki bir kunlik e’tibor bilan emas, jamiyat hayotini o‘zgartirgan katta xizmatlari bilan qadrlanadi. Vaqt o‘tishi bilan ijtimoiy tarmoqlardagi ko‘rishlar soni unutiladi, o‘sha sahifalar ham o‘chib, yo‘qolib ketar, ammo haqiqiy iste’dod va xalqqa teggan foyda yillar o‘tsa ham o‘z qiymatini yo‘qotmaydi. Nima bo‘lganda ham, vaqt baribir o‘z so‘zini aytadi va hamma narsani o‘z joyiga qo‘yadi. Bir kunlik arzon trendlar bilan haqiqiy hurmatni, xalqning chinakam sevgisini hech qachon sotib olib bo‘lmaydi. Ijtimoiy tarmoqlar hammamizga minbar berdi, yaxshi imkoniyat. Lekin minbardan turib nima deyishimiz va odamlar xotirasida kim bo‘lib qolishimiz baribir eng asosiy masala.

2.7.2026 376

Voyaga yetmaganlarning jinoiy javobgarligi yanada liberallashtirilmoqda

Mamlakatimizda so‘ngi yillarda demokratik huquqiy davlat va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish strategiyasi doirasida fuqarolarning huquq hamda erkinliklarini kafolatlash, sud-huquq tizimini rivojlantirish yo‘lidagi islohotlar izchil ro‘yobga chiqarilmoqda. Tarixan qisqa davrda yurtimizda qonuniylik va huquq-tartibotni takomillashtirishning institusional hamda huquqiy asoslari shakllantirildi. Bu esa, o‘z navbatida, jamiyatda adolat va inson manfaatlari ustuvorligini qaror toptirishda, barcha islohotlar avvalo inson qadri uchun degan tamoyil asosida amalga oshirilishida muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘z navbatida, keyingi yillarda mamlakatimizda bolalarning manfaatlarini himoya qilish, ularning huquqlari va erkinliklarini, qonuniy manfaatlarini davlat tomonidan kafolatlashga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Yurtimizda voyaga yetmagan shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ularning har tomonlama barkamol shaxs bo‘lib voyaga yetishlari uchun barcha shart-sharoitlarni yaratish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq, voyaga yetmaganlar deganda 18 yoshga to‘lmagan shaxslar tushuniladi. Yangilangan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qabul qilinishi bilan mamlakatimizda voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya qilishning yangi davri boshlandi, ya’ni voyaga yetmaganlar huquqlarining konstitutsiyaviy kafolatlari yanada mustahkamlandi. Bugungi kunga qadar jinoyat qonunchiligida voyaga yetmaganlarning javobgarligi, ularga nisbatan jazo tayinlashning alohida tartibi belgilangan bo‘lsada, biroq voyaga yetmagan shaxslarning, shu jumladan shaxsning voyaga yetmagan davrida sodir etgan jinoyati uchun sudlanganligining tugallanishiga oid alohida norma mavjud emas edi.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2025 yil 23 oktyabrda imzolangan «Jinoyat kodeksiga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida»gi Qonun (O‘RQ–1092-son) bilan voyaga yetmaganlarga nisbatan jinoiy javobgarlik liberallashtirildi. Mazkur qonun bilan O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 77, 841 va 85-moddalariga o‘zgartish va qo‘shimcha kiritildi. Yangi normalarga ko‘ra, o‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxs o‘z jinoyati uchun belgilangan jazoni to‘liq o‘tab bo‘lgach, sudlanmagan hisoblanadi. Bu o‘zgarish jinoyat sodir etgan yoshlarning keyingi hayotida ijtimoiy reabilitatsiyaga qaytish imkoniyatini kengaytiradi. Shu bilan birga, alohida ta’kidlab o‘tish joizki mazkur imtiyoz o‘ta og‘ir jinoyat sodir etganlarga yoki jazoni o‘tab bo‘lgach, yana qasddan yangi jinoyat sodir etgan shaxslarga tatbiq etilmaydi. Shuningdek, qonun bilan ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum etishning eng kam muddatlari ham qisqartirildi — avvalgi olti oylik chegara o‘rniga endi bir oylik minimal jazo qo‘llanishi mumkin. Bu choralar voyaga yetmagan shaxslar manfaatlarini himoya qilish va jazo tizimini insonparvarlashtirishga qaratilgan.Ta’kidlab o‘tish o‘rinliki, jinoyat kodeksining vazifalari shaxsni, uning huquq va erkinliklarini, jamiyat va davlat manfaatlarini, mulkni, tabiiy muhitni, tinchlikni, insoniyat xavfsizligini jinoiy tajovuzlardan qo‘riqlash, shuningdek jinoyatlarning oldini olish, fuqarolarni respublika Konstitutsiyasi va qonunlariga rioya qilish ruhida tarbiyalashdan iboratdir. Ana shu vazifalarni amalga oshirish uchun Kodeks javobgarlikning asoslari va prinsiplarini, qanday ijtimoiy xavfli qilmishlar jinoyat ekanligini aniqlaydi, ijtimoiy xavfli qilmishlar sodir etgan shaxslarga nisbatan qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan jazo va boshqa huquqiy ta’sir choralarini belgilaydi.Jinoyat kodeksi qonuniylik, fuqarolarning qonun oldida tengligi, demokratizm, insonparvarlik, odillik, ayb uchun javobgarlik, javobgarlikning muqarrarligi prinsiplariga asoslanadi. Shuningdek, sudlanganlik shaxsning sodir etgan jinoyati uchun hukm etilganligidan kelib chiqadigan huquqiy holatdir. Jazo tayinlangan ayblov hukmi qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab shaxs sudlangan deb hisoblanadi. Sud tomonidan jazodan ozod qilingan shaxs sudlanmagan deb hisoblanadi.Sudlanganlik muddatining o‘tib ketganligi yoki sudlanganlikning olib tashlanishi munosabati bilan uning barcha huquqiy oqibatlari bekor bo‘ladi, shuningdek sodir qilingan jinoyat uchun tayinlangan jazoni o‘tab bo‘linishi bilan sudlanganlik holatining tugallanishi belgilangan bo‘lsa, shaxs sudlanmagan deb hisoblanadi.Yangi qabul qilingan Qonun bilan shaxsning voyaga yetmagan davrida sodir etgan jinoyati uchun qonun oldida o‘z jazosini to‘liq o‘tab bo‘lgandan so‘ng, uning oqibatlari kelgusi hayotiga ta’sir qilmasligi va o‘z hayotini yangitdan boshlashi uchun imkoniyat berilishini ta’minlash maqsadida voyaga yetguniga qadar sodir etgan jinoyati uchun jazoni o‘tab bo‘lgan shaxs sudlanmagan deb hisoblanishi belgilanmoqda.Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, yangi qabul qilingan Qonun voyaga yetmaganlarning jinoiy javobgarligini yanada liberallashtirib, voyaga yetmaganlik davrida sodir etgan jinoyati uchun jazoni to‘liq o‘tab bo‘lgan shaxsga, o‘z hayotini sudlanganlik tamg‘asidan xoli tarzda yangitdan boshlashiga imkon beradi.

25.6.2026 588

Urushga qarshi “Z” avlod

Zumerlar, ya’ni “Z” avlodning dunyoqarashi katta avlodni hayratga soladi. Millat tushunchasini nisbatan tor tushunadigan, dunyoni esa bir butun ko‘radigan bu avlod sayyoramizni barqarorlashtirishi kutilyapti. “Z” avlod haqidagi eng qiziq va umidli tadqiqotlardan biri shundan iboratki, zumerlarning urushlarga tobi yo‘q. Ular urush uchun kuchli va asosli sabablar izlaydi. Lekin eng “adolatli” hisoblangan qarashlar ham ularni urush haqidagi miflarga ishontira olmaydi. Olimlar buni Afg‘oniston va Iroqdagi urushlar bilan bog‘laydi. Bugungi 30 yoshgacha bo‘lgan avlod bu urushlar bilan parallel yashagan va ijobiy tomonlarini ko‘rmagan. Bu hozirgi urushlarga ham shubha bilan qarashlariga sabab bo‘ldi. Masalan, “Daily Express” nashrida o‘tkazilgan so‘rov orqali 18-24 yoshlilarning 52 foizi frontda xizmat qilishni istamasligi aniqlangan. Tadqiqotchilar ularning bu qarorlarini asosli deb hisoblaydi. 1997−2012-yillar oralig‘ida tug‘ilganlar raqamli davrda o‘sgan birinchi avloddir. Ular ketma-ket zarbalar ostida shakllangan. 11-sentabr voqealari, 2008-yildagi moliyaviy inqiroz, Covid-19 va urushlarning qaytishi avlod 30 yoshga to‘lmasdan oldin sodir bo‘lgan. Bu voqeliklar sabab inson qadrini yuqori baholaydigan avlodni balandparvoz shiorlar bilan aldash mushkul masala. Ko‘p talato‘plarga guvoh bo‘lgan avlodning dunyo va uning kelajagi haqidagi qarashlari ham boshqa avlod vakillaridan farqli. 2019-yilda Harvard universitetining Siyosat instituti 18−29 yoshgacha bo‘lgan saylovchilardan AQSh tashqi siyosati uchun nimani ustuvor vazifa qilib ko‘rishlarini so‘radi. Ular saylovchilar uchun eng muhim masalalar terrorizmga qarshi kurashish, inson huquqlarini himoya qilish (ikkalasi ham 39 foiz) va atrof-muhitni muhofaza qilish (34 foiz) ekanini aniqladi. Yadro quroli tarqalishining oldini olish va AQSh ittifoqchilarini himoya qilish yosh amerikalik saylovchilar uchun unchalik muhim emas edi. Dunyo olimlari zumerlarning siyosatga va hukumatga nisbatan ishonchi yo‘qolganini tasdiqlaydi. Ilmiy tadqiqotlar ko‘rsatishicha, “Z” avlod hukumat zaif bo‘lgan joylarda, ayniqsa, iqlim o‘zgarishi masalalarida o‘zlari tashabbusni qo‘lga olishga tayyor. Ular resurslarni boshqarish va sifatli ekologiya uchun hukumatga tayanmay harakat qilishadi. Zumerlarning turli masalalarga nisbatan qadriyatlarini bilish orqali dunyo kelajagi haqida taxminiy xulosa qilish mumkin. Ular haqida qat’iy fikrni Stenford universiteti doktori Roberta Katz beradi. U bu avlod “ko‘proq axloqiy fazilatlarga bo‘ysunishi”ni qat’iy ta’kidlaydi. Yirik tahliliy markazlardan biri “Deloitte’ tadqiqotiga ko‘ra, “Z” avlod uchun ideal dunyo uchta narsadan iborat: moliyaviy barqarorlik, maqsadli hayot, ruhiy va jismoniy salomatlik. Bu avlodning 94 foizi ish joyida maqsad hissi muhim deb biladi. 40 foizi esa maqsad yo‘q deb hisoblagan ish joyini tark etgan. Shuningdek, ular ekologiya mavzusiga asosiy masala sifatida qaraydi. “Deloitte”ning yana bir so‘roviga ko‘ra, “Z” avlodning 54 foizi ish beruvchisidan tabiatga zarar keltirmaslikni talab qiladi. 64 foizi ekologik toza mahsulotlar uchun ko‘proq pul to‘lashga tayyor. 20 foizi esa allaqachon ekologik qadriyatlari sababli ish yoki sohani o‘zgartirgan. Yana bir e’tiborli jihati shundaki, katta avlodlardan farqli ravishda zumerlar globallashuvga normal qaraydi. So‘rovnomalar natijasi “Z” avlod oldingilarga qaraganda kamroq millatchiligini ko‘rsatadi. Chunki bugun mediamakon yoshlarning bir davlat nomi ostida emas, yakdil g‘oya ostida birlasha olishiga sabab bo‘ldi. Ular ma’lum hukumat yoki millat uchun emas, butun dunyo odamlari bilan birlashib, Yer uchun kurashishga tayyor. Turli nuqtalarda urush sadolari yuqorilar ekan, zumerlar davrida dunyo tinch va barqaror holga kelishiga ishonging keladi.  

19.6.2026 640

G‘AMGIN QO‘SHIQLAR DAVRI

San’at va adabiyot ma’lum davrni baholashda eng xolis manba. Ijodkor o‘sha davr odamlari qanday dard bilan yashagani, jamiyatning kayfiyati qanday bo‘lgani haqidagi savollarga beixtiyor javob beradi. Shuning uchun san’atni kuzatish juda qiziq, yirik o‘zgarishlarni payqamaslik esa ilojsiz. Bu o‘zgarishlar faqat texnik emas, mafkuraviy jihatdan ham ahamiyatga molik. Masalan, qayg‘uli qo‘shiqlarning nafaqat O‘zbekiston, balki butun dunyoda trend bo‘lishi savollar tug‘diradi. Qo‘shiqlarning “kambag‘allashish”i ham sabablar izlashga undaydi. Qo‘shiqlarni o‘tgan davr bilan solishtirganda ikkita muhim jihat e’tiborni tortadi: birinchisi qo‘shiqlar vaqtining qisqarishi va undagi turli cholg‘u asboblari sadolarining kamaygani bo‘lsa, ikkinchisi – qo‘shiqlardagi tushkunlik ruhi oldinlagani va shunday ruhdagi qo‘shiqlarning trendga aylangani.Davomiylik haqida gap ketganda birinchi ko‘zga ko‘rinadigan sabab ijtimoiy tarmoqlar bo‘ladi. Bu omilning musiqa industriyasiga ta’sirini rad etib bo‘lmaydi. “Diqqat iqtisodi” san’atni o‘z yo‘rig‘iga solyapti. Odamlarning e’tiborini ushlab qolish eng ustuvor vazifaga aylangan. Bu vazifaning ustiga “qanchalik qisqa bo‘lsa, shuncha yaxshi” degan mezon ham qo‘shiladi. Mezonlar shu darajada qat’iylashganki, 2024-yilgi Grammy mukofotida qo‘shiqlarning qariyb 20 foizi uch daqiqadan kamroq vaqt ichida ijro etilgan. 2025-yilgi Grammy mukofotida esa “Yilning eng yaxshi qo‘shig‘i” nominatsiyasiga nomzod bo‘lgan ikkita: Sabrina Karpenterning “Espresso” va Charli XCXning “360” qo‘shiqlari ham xuddi shunday qisqa edi. Qisqarishning eng muhim sababi iqtisodiy omil. Spotify, Yandex Music kabi yirik musiqiy platformalar qo‘shiqlarning qayta-qayta eshitilishiga qarab ijrochilarga pul to‘laydi. Tabiiyki, qisqa qo‘shiqlarning eshitilishi ham takror-takror bo‘ladi. Bu esa san’atkorga daromad degani.Shunday bo‘lsa-da, ijoddagi birlamchi mezon baribir sifat bo‘lib qolaveradi. Aytaylik, “The Weeknd”ning “Blinding Lights” taronasi Spotifyda 4,75 milliard marta eshitilgan. Vaholanki, qo‘shiqning dastlabki 30 soniyasi kirish musiqa bilan boshlanadi. Bunday uzun kirishli musiqalar odatda o‘tgan asrda kuzatilgan.Botir Zokirov yoki Ravshan Namozovning ijod namunalarini eslaylik. Bu asarlar hozirgacha millionlab tinglovchilariga ega. Chunki qo‘shiqda klassik ohang, zamonaviy uslub va butun boshli orkestr uyg‘unlashuvini topishimiz mumkin. Bugun esa ijtimoiy tarmoqlarda gitara yoki pianino bilan kuylayotgan yoshlar to‘lib toshgan. Bu global tendensiya. Butun dunyo yosh musiqachilari bitta cholg‘u asbobi bilan millionlar qalbini zabt etmoqda.  Ayni bu shakl ommalashuviga Billie Aylish kuchli ta’sir o‘tkazgan. U xuddi shu uslubda kuylaydigan va dunyo bo‘ylab milliardlab muxlislarga ega ijodkor. Uning muvaffaqiyatlari bu uslubni trend darajasiga ko‘tardi. Trendga aylanishiga sabab shu shakldagi ijro ko‘pchilikka ma’qul kelgani, albatta. Boshqa tarafdan esa ijrochiga qulay. Bu yo‘l tanilish yoki asar yaratish uchun eng kamchiqim variant: o‘zingda bor cholg‘u asbobini ol, kamerangni yoq va kuyla... Ertaga seni mashhurlik kutayotgan bo‘lishi mumkin.Ming yillardan beri musiqa inson qalbiga malham bo‘lib kelgan. Chunki qo‘shiq inson nutqi bilan ifoda eta olmaydigan tuyg‘ularni ifodalaydi, dardlarni qo‘zg‘aydi. Shuning uchun ham sotsiolog va psixologlar odamlar qanday qo‘shiq eshitayotganiga e’tibor qiladi. Tadqiqotchilar 1973–2023-yillarda yaratilgan 20 ming 186 qo‘shiq matnini o‘rganib chiqqanda 2000-yildan boshlab qo‘shiqlar mavzusi qorong‘ilasha boshlaganiga guvoh bo‘lgan. Bu borada italiyalik tahlilchi jurnalist Gabriele Amante shunday deydi:− Musiqa har doim kayfiyatimiz uchun “og‘riq qoldiruvchi” vosita sifatida ishlatilganini unutmaylik. Deyarli barcha madaniyatlarda motam lahzalari musiqa bilan birga bo‘lgan. Chunki tovush nutqning susaygan joyiga yetib boradi va og‘riqni yengillashtirishga yordam beradi. Dardli ashula eshitish bizning tabiiy biologik talabimiz. Zamonaviy yondashuvlar dramatik film yoki qayg‘uli qo‘shiq orqali yagona jabrdiyda biz ekanimizga ishontiradi. Deyarli barcha qo‘shiq “atrofda bizdan tashqari hamma yomon” degan hissiyotni beradi. Bu hissiyot odam o‘zini yengilroq his qilishiga yordamlashadi. Bu yordam depressiyaga moyil deyilayotgan avlod uchun juda muhim. Michigan universiteti professorlari Fred Konrad va Jeyson Kori o‘tkazgan tadqiqotga ko‘ra, inson g‘amgin qo‘shiqlarni 800 martagacha eshitishi mumkin ekan. Baxtli ruhdagilarini esa 175 martagacha. Tadqiqotga ishonsak, g‘amgin asarlarning muvaffaqiyatli bo‘lish ehtimoli yuqori. Shuning uchun ham shu mavzu g‘oya topolmayotgan prodyuser yoki xonandaga “oltin chipta” bo‘lib xizmat qiladi. Shu asosda yaratilgan asarning qanchalik samimiyligi esa alohida mavzu.Biz doim dardimizni kuylaganni haq va xolis deb bilamiz. Unga uzoq quloq tutamiz. Bundan esa juda mohirona foydalanishyapti. Qo‘shiqlardagi jabrdiyda o‘zimiz, lekin bizga azob berayotgan “Qorabotir” yoki “bevafo yor” kim?

19.6.2026 611

DUNYO UNIVERSITETLARI TAN OLGAN TALABA

Bugungi kunda huquq sohasi tobora xalqaro tus olyapti. Zamonaviy yuristdan milliy qonunchilikni bilish bilan birga xalqaro standartlarni anglash, turli huquqiy tizimlarni tahlil qila olish va global miqyosda fikrlash talab etilyapti. Shu sababli keng dunyoqarashga ega, ilmiy izlanishlarni amaliy tajriba bilan uyg‘unlashtira oladigan yosh mutaxassislar e’tibor markaziga chiqmoqda. Diyorbek Sattorov shunday izlanuvchan va maqsadli yoshlardan biri.Diyorbek o‘quvchilik davridayoq huquq olimpiadalarida qatnashib, viloyat va respublika bosqichlarida sovrinli o‘rinlarni egalladi. 2020-yilda Toshkent davlat yuridik universitetining Ommaviy huquq fakultetiga yuqori natijalar bilan talaba sifatida qabul qilindi. Huquq sohasini tanlashi uzoq yillardan shakllangan maqsadning davomi edi.2020–2024-yillar uning hayotida faol o‘sish davri bo‘ldi. Talabalik yillarida modul fanlarni yuqori natijalar bilan o‘zlashtirdi, ilmiy izlanishlar olib bordi hamda turli ilmiy maqolalar chop ettirdi. Universitetdagi “TSUL MUN”, “TSUL Court”, “Yuridik klinika” loyihalari va xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyalardagi ishtiroki uning huquqiy tahlil va muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirdi. Shu bilan birga, uch yil davomida Yuridik klinikada volontyor sifatida faoliyat yuritdi. Yuridik firmada ishlab, shartnomalar, huquqiy hujjatlar va sud jarayonlari bilan bog‘liq amaliy tajriba orttirdi.Diyorbek uchinchi kursda “Erasmus+” grantini qo‘lga kiritib, Polshadagi Adam Mickievicz universitetida tahsil oldi. Bu yerda Yevropa huquqi, migratsiya huquqi va korporativ huquq yo‘nalishlarida bilim oldi. Polshada o‘qish unga Yevropa huquqiy tizimini yaqindan o‘rganish va xalqaro tajribani chuqurroq anglash imkoniyatini berdi.Bakalavr bosqichi yakunlanayotgan paytda Diyorbek xorijdagi nufuzli universitetlarga hujjat topshirdi. 2024-yilda AQShdagi Pensilvaniya universiteti tarkibidagi Huquq maktabining magistratura bosqichiga 45 ming dollarlik “merit-based” grant asosida qabul qilindi. Magistratura davrida dunyoning 30 dan ortiq mamlakatidan kelgan talabalar bilan birga tahsil oldi. Bu muhit uning xalqaro huquqiy qarashlarini kengaytirdi va madaniyatlararo muloqot tajribasini boyitdi. O‘qish davomida tijorat huquqi, AQSh konstitutsiyaviy huquqi, fuqarolik huquqi, migratsiya huquqi, intellektual mulk huquqi, shartnomalar huquqi va korporativ huquq yo‘nalishlarini o‘rgandi. Uning akademik natijalarini boshqa nufuzli oliy o‘quv yurtlar ham e’tirof etdi. Diyorbek dunyoning 20 dan ortiq QS Top 100 universitetlaridan qabul takliflari va turli “merit-based” stipendiyalarni qo‘lga kiritdi. Ular orasida Edinburg, Vashington, Manchester va Liverpul universitetlari ham bor.Diyorbek Sattorov kabi yosh mutaxassislar bugungi kunda O‘zbekistonning xalqaro maydondagi intellektual salohiyatini namoyon etmoqda. Ular ilmiy izlanish, amaliy tajriba va global qarashlarni birlashtirib, yangi avlod huquqshunoslari sifatida shakllanib boryapti. Eng muhimi, bu yo‘l uzluksiz rivojlanish, aniq maqsad va izchil mehnat orqali qurilayotganini ko‘rsatmoqda.

17.6.2026 645

Yangi Renessans – futbol maydonida: o‘zbek futbolining yangi marralari sari

Bugun o‘zbek futboli o‘z tarixidagi eng yuksak nuqtaga – jahon arenalarida o‘z nomini muhrlash darajasiga yetdi. Bu — mustaqillik davrining futboldagi eng katta muvaffaqiyati va Uyg‘onish davrining sportdagi yorqin ifodasidir. 18-iyun kuni o‘tadigan o‘yin — bu oddiy musobaqa emas, balki milliy g‘ururimizning xalqaro maydondagi sinovi va o‘ziga xos sport diplomatiyasi — "yumshoq kuch" namoyishidir. O‘zbek futboli bugun O‘zbekistonning global maydondagi mustaqil ovozi, xalqimizning ijodkorlik salohiyatini dunyoga ko‘rsatuvchi samarali vositadir. Maydondagi taktika — bobokalonlarimizdan meros geometriya va astronomiya qonuniyatlarining futboldagi amaliy namoyonidir; biz o‘yinni boshqaramiz, xuddi ulug‘ allomalarimiz samoviy jismlar harakatini hisoblaganlaridek. "Kuch — adolatda va birlikda", deyiladi Temur tuzuklarida; bugun bizning birligimiz — o‘n bir futbolchi emas, balki qirq millionlik xalqning bir tanu bir jon bo‘lishidir. Biz maydonda kurashayotgan oddiy o‘yinchilar emas, Turon falsafasiga xos mahorat va nafosatni jahonga olib chiquvchi elchilarmiz. Zamonaviy futbolda "ruh" — bu raqib salohiyatidan qat’i nazar, o‘z o‘yin falsafasini maqsadli tarzda singdira olish san’atidir. Avvallari bizni "futbol o‘lkasi emas" deb kamsitishga uringanlar, bugun "hujumkor va ehtiyotkor" uyg‘unlikdagi taktik uslubimizga tan berishmoqda. Maydondagi yigitlarimiz — jo‘n sportchilar emas; ular qadim turkiylar sivilizatsiyasiga xos strateglik va shijoatni o‘zida mujassam etgan, maydonda o‘z haq-huquqini mardlarcha talashayotgan, Alpomishdek mustahkam iroda sohiblaridir. Ular yangi avlod uchun ma’naviy ideal, milliy qadriyatimizning maydondagi vakili hamda xalqimizning or-nomus timsolidir.Bugungi yulduzlarimiz — Shomurodov, Husanov, Fayzullayev — milliy chempionatimizning strategik poydevorida shakllangan, yurtimiz bo‘ylab qad rostlagan futbol akademiyalarida chiniqqan va xalqaro maydonning "g‘arbiy shamollari"da toblangan iste’dodlarimizdir. Ularning maydondagi har bir pasi — Buyuk Ipak yo‘li karvonlaridek aniq manzilga yo‘naltirilgan, har bir himoya halqasi esa qadimiy qal’a devorlaridek mustahkamdir. Bu yutuqlar zamirida murabbiylar shtabining nafaqat strategik donishmandligi, balki milliy qadriyatlarimizga sodiqligi va o‘yinchilarning hissiy-ruhiy holatini ilmiy asosda boshqara olish mahorati yotibdi. Har bir gol — o‘zbek murabbiylik maktabining tarixiy salohiyati, har bir himoya — o‘n ikkinchi o‘yinchi sanalgan muxlislarimizning duosi va qo‘llab-quvvatlovi ifodasidir. Muxlislar — jamoa ortidagi tog‘, ularning har bir hayqirig‘i futbolchilarimizga ruh bag‘ishlovchi ma’naviy qalqondir.Bugungi o‘zbek futboli — professional sportdan tashqari, butun jamiyatni birlashtiruvchi va milliy g‘ururni yaratayotgan keng qamrovli harakatdir. Omad kulib boqsa, butun xalq bir tan bo‘lib shodlanadi; bordiyu taqdir sinov yuborsa, bu bizning katta futbol olamidagi ilk jiddiy, kelajakni belgilab beruvchi hayotiy darsimiz bo‘ladi. Avvalo, har bir qadamingizga baraka tilab, haqqingizga duodamiz. Har qanday vaziyatda ham biz doimo siz bilanmiz, o‘zbek shunqorlari! Maydonga tushar ekansiz, yodingizda bo‘lsin: har bir harakatingiz — bobokalonlarimizning shijoati, bugungi xalqimizning umidi va kelajak avlodning orzusidir. Sizlar maydonda shunchaki sportchi emas, balki Turonning betakror futbol falsafasini jahonga tarannum etuvchi, ajdodlar ruhi va xalq ishonchi bilan quvvatlangan qahramonlarimizsiz.Gʻalabangiz — xalqimizning yuzi, shijoatingiz — millatimizning haqiqiy oyinasidir! O‘zbek futboli endi ortga chekinmaydi, u faqat oldinga — yuksak marralar sari muqarrar intiladi!

12.6.2026 677

Ixtiyoriy asirlik

Tasavvur qiling: ertalab uyg‘onasiz, telefonni qo‘lingizga olasiz va... ikki soat o‘tib ketgan. Siz hali yuzingizni yuvmadingiz, nonushta qilmadingiz, yangi kunga ruhan tayyor emassiz. Lekin miyangiz allaqachon begona odamlarning hayoti, keraksiz janjallar va qisqa videolar ummoniga g‘arq bo‘ldi. Axir siz ijtimoiy tarmoqqa atigi besh daqiqaga kirgandingiz. Ekranga tikilib, vaqt qanday o‘tganini sezmay qoldingiz. Xo‘sh, muammo nimada? Nega biz o‘zimizga "to‘xta" deya olmaymiz? Gap irodaning kuchsizligida emas. Muammo ancha murakkab. Bu tizim ortida dunyoning eng kuchli muhandislari, psixologlari va sun’iy intellekt algoritmlari ishlaydi. Ijtimoiy tarmoqlardagi sahifani yangilash funksiyasi qanday ishlashiga e’tibor berganmisiz? Sahifani pastga tortasiz, u bir lahza aylanadi va yangi kontent paydo bo‘ladi. Bu tasodifiy mexanizm emas. Miyamiz har safar sahifani yangilaganda kutilmagan yangilikka duch kelish umidida bo‘ladi. Ana shu kutilmagan "mukofot" dofamin ajralishiga sabab bo‘ladi. Natijada inson yana bir video ko‘rishni, yana bir postni ochishni istaydi. Jarayon davom etaveradi. Cheksiz lentani anglatadigan "Infinite Scroll" funksiyasi muallifi Aza Raskin keyinchalik o‘z ixtirosi uchun afsus bildirgan. U bu tizimni hatto "ijtimoiy tarmoq kokaini" deb atagan. Sababi oddiy: foydalanuvchiga to‘xtash uchun tabiiy nuqta berilmaydi. Keyingi sahifaga o‘tish tugmasi yo‘q, kontent esa tugamaydi. Inson ongsiz ravishda pastga tushishda davom etadi va vaqt qanday o‘tganini sezmay qoladi. Bu jarayonga yana bir omil ta’sir qiladi. U FOMO, ya’ni Fear of Missing Out deb ataladi. Mazmuni oddiy: inson muhim yangilik yoki trenddan ortda qolishdan qo‘rqadi. Shu sababli ko‘pchilik uyqu oldidan ham lentani qayta-qayta tekshiradi. Go‘yo hozir juda muhim bir voqea sodir bo‘ladigandek. Aslida esa o‘sha vaqtda dam olish ertangi kun samaradorligi uchun ancha foydali bo‘lishi mumkin edi. Natijada virtual makonda mavjud bo‘lish istagi evaziga sog‘liq, xotirjamlik va vaqt qurbon qilinadi. Afsuski, biz diqqat masalasida akvariumdagi baliq bilan taqqoslanadigan darajaga kelib qoldik. Bu shunchaki obrazli ibora emas. 2015-yilda Microsoft tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda qiziqarli xulosa keltirilgan. Unga ko‘ra, 2000-yillar boshida insonning bir narsaga diqqatini jamlay olish muddati o‘rtacha 12 soniyani tashkil etgan. Keyinchalik bu ko‘rsatkich 8 soniyagacha qisqargani qayd etilgan. Taqqoslash uchun, oltin baliqning diqqatni ushlab turish muddati 9 soniya deb ko‘rsatilgan. Albatta, keyinchalik ayrim olimlar bu qiyosni haddan tashqari soddalashtirilgan deb baholashgan. Chunki inson va baliq diqqati bir xil mexanizm asosida ishlamaydi. Shunga qaramay, bu misol raqamli dunyo keltirib chiqarayotgan muammoni tushuntirishda keng qo‘llanadi. Qisqa videolar miyani tez almashadigan axborot oqimiga moslashtirib bormoqda. Shu sababli kitob o‘qish, murakkab mavzularni o‘rganish yoki uzoq vaqt diqqatni bir nuqtada saqlash ko‘pchilik uchun qiyinlashmoqda. Chuqur fikrlash o‘rnini yuzaki axborot iste’moli egallayapti. Vaholanki, insoniyat tarixidagi yirik kashfiyotlar, ilmiy yutuqlar va san’at asarlari uzoq davom etgan diqqat va tafakkur mahsuli hisoblanadi. Bugungi iqtisodiyotda eng qimmat resurslardan biri bu inson diqqati. Yirik texnologik kompaniyalar aynan shu resurs uchun kurashadi va undan milliardlab dollar daromad oladi. Diqqati boshqarilayotgan inson asta-sekin o‘z tanlovlarini ham algoritmlar tavsiyasiga topshirib qo‘yadi. Bu holat odamlar o‘rtasidagi munosabatlarga ham ta’sir qilmoqda. Psixologiyada "phubbing" deb ataladigan hodisa mavjud. Bu muloqot vaqtida suhbatdosh o‘rniga telefonga e’tibor qaratish holatidir. Natijada hissiy yaqinlik zaiflashadi, tushunmovchiliklar ko‘payadi. Odamlar yaqinlari davrasida bo‘lsa ham o‘zini yolg‘iz his qila boshlaydi. Miya tez almashadigan videolarga o‘rganib qoldi. Oldin inson zeriksa, yaqinlari bilan suhbatlashardi. Bugun esa ko‘pchilik telefoniga murojaat qiladi. Navbat kutayotganda telefon, ovqatlanayotganda telefon, do‘stlar bilan uchrashganda ham telefon. Bir stol atrofida o‘tirgan odamlar jismonan bir joyda bo‘lsa-da, fikran turli olamlarda yashaydi. Ko‘chada ketayotib atrofga nazar tashlang. Aksariyat insonlarning qo‘lida smartfon. Metroda ham shunday manzarani ko‘rish mumkin. Albatta, kimdir foydali ish bilan shug‘ullanayotgandir. Bunga e’tiroz yo‘q. Ammo xulosa o‘zingizga havola. Sekin-sekin biz tinglashni, diqqat bilan eshitishni, sukunatda o‘tirishni va o‘ylashni unutib boryapmiz. Aslida insonni inson qiladigan jihatlar ham shular edi. Bir paytlar internet sahifalari tugardi. Bugun esa kontent tugamaydi. Tugaydigan narsa faqat insonning vaqti. Eng achinarlisi, biz bunga o‘z ixtiyorimiz bilan rozi bo‘lyapmiz.  

12.6.2026 711

Milliylik va zamonaviylik uyg‘unligi

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda moda sohasi sezilarli darajada rivojlanib, yoshlar madaniyatining muhim qismiga aylanmoqda. Avvallari milliy kiyimlar asosan bayramlar yoki tantanali marosimlar bilan bog‘langan bo‘lsa, bugungi kunda ular insonning dunyoqarashi, didi va o‘zini namoyon qilish usullaridan biri sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, internet va ijtimoiy tarmoqlarning ommalashuvi natijasida global moda tendensiyalari o‘zbek yoshlariga ham tez yetib kelmoqda. Shu bilan birga, milliylikni saqlagan holda zamonaviy uslublar yaratishga bo‘lgan qiziqish ham ortib boryapti. O‘zbek modasining ildizlari qadimiy tarix va milliy an'analarga borib taqaladi. Atlas, adras, bekasam kabi matolar, zardo‘zlik san'ati va milliy naqshlar asrlar davomida xalq madaniyatining ajralmas qismi bo‘lib kelgan. Har bir hududning o‘ziga xos kiyinish uslubi mavjud. Masalan, Farg‘ona vodiysining nafis ipak matolari yoki Buxoroning o‘ziga xos did bilan shakllangan kiyinish madaniyati xalqning estetik qarashlarini aks ettirgan. Bugungi kunda dizaynerlar ana shu tarixiy merosni zamonaviy moda bilan uyg‘unlashtirishga harakat qilmoqda. Atlasdan tikilgan oversize pidjaklar, minimalist uslubdagi ko‘ylaklar yoki casual yo‘nalishdagi adras elementlari yoshlar orasida ommalashmoqda. Bunga Davron Muradning kashtado‘zlik va haute couture yo‘nalishidagi ijod namunalarini misol qilib keltirish mumkin. Bu holat milliylikning modadagi yangi talqini sifatida qaralmoqda. So‘nggi yillarda mahalliy dizaynerlarning faoliyati ham sezilarli darajada kuchaydi. Xususan, Lali Fazilova, Azakur Moreno va Diora Usmanova kabi dizaynerlarning brendlari milliy matolarni zamonaviy uslublar bilan uyg‘unlashtirib, o‘zbek modasining xalqaro miqyosda tanilishiga hissa qo‘shmoqda. Fashion haftaliklari va ko‘rgazmalarda namoyish etilayotgan kolleksiyalarda milliy naqshlar bilan zamonaviy moda uyg‘unligi yaqqol ko‘rinadi. Bundan tashqari, 7SABER kabi mahalliy streetwear brendlarining paydo bo‘lishi yoshlar orasida zamonaviy moda madaniyati shakllanayotganini ko‘rsatmoqda. Bugungi yoshlar modasida erkinlik va individuallik asosiy o‘ringa chiqmoqda. Streetwear, vintage, minimalizm va oversize uslublari ayniqsa ommalashgan. Krossovkalar, keng bichimdagi kiyimlar, monochrome obrazlar va turli aksessuarlar kundalik uslubning bir qismiga aylangan. Shu bilan birga, K-pop madaniyati va koreys modasining ta'siri ham kuchaymoqda. TikTok va Instagram'da koreys uslubidagi outfit videolari, thrift fashion va layering trendlarini tez-tez uchratish mumkin. Bugungi o‘zbek yoshlari moda orqali boshqalardan ajralib turishga va o‘z individual uslubini yaratishga intilmoqda. Ijtimoiy tarmoqlar moda sanoatining rivojlanishida muhim rol o‘ynayapti. Ayniqsa, Instagram, TikTok va Pinterest platformalari yangi trendlarning tez tarqalishiga sabab bo‘lmoqda. Hozir ko‘plab yoshlar outfit videolari, "Get Ready With Me" formatidagi kontentlar va uslub bo‘yicha tavsiyalar orqali auditoriya yig‘moqda. Influencerlar va blogerlar yoshlarning kiyinish madaniyatiga sezilarli ta'sir ko‘rsatmoqda. Avvallari moda jurnallar orqali shakllangan bo‘lsa, bugungi kunda trendlarni asosan ijtimoiy tarmoqlar belgilayapti. Biroq moda sanoatida ayrim muammolar ham mavjud. Mahalliy ishlab chiqarish imkoniyatlarining cheklanganligi va ayrim brendlarning raqobat sharoitiga moslashishi shular jumlasidandir. Xalqaro gigantlar, jumladan Zara va boshqa yirik kompaniyalar bozorga kirib kelgach, mahalliy kichik brendlar uchun raqobat kuchaydi. Narx, sifat va marketing yo‘nalishlarida muvaffaqiyat qozonish uchun ko‘proq investitsiya hamda bilim talab etilmoqda. Sifatli materiallarning qimmatligi va professional mutaxassislar yetishmasligi ham rivojlanishni sekinlashtirayotgan omillar qatorida turibdi. Shu sababli mahalliy brendlar kreativ yondashuv bilan birga sifat va marketing ustida ham jiddiy ishlashiga to‘g‘ri kelmoqda. Shunga qaramay, O‘zbekiston moda sohasi katta istiqbolga ega. Milliy matolar va an'anaviy naqshlarning zamonaviy moda bilan uyg‘unlashuvi o‘zbek modasining o‘ziga xos qiyofasini shakllantirmoqda. Eng muhimi, yoshlarning moda va kreativ industriya sohasiga bo‘lgan qiziqishi ortib boryapti. Bu esa kelajakda yangi dizaynerlar, mahalliy brendlar va innovatsion moda loyihalarining paydo bo‘lishiga zamin yaratadi. Milliylik va zamonaviylik o‘rtasidagi muvozanat saqlansa, o‘zbek modasi xalqaro maydonda yanada kengroq tanilishi mumkin.

11.6.2026 628

Qarzning eng katta foizi inson ruhiyatiga tushadi

Telefon jiringlaydi. Notanish raqam. Bir soniya ichida yurak tez ura boshlaydi: “Yana bankdan bo‘lsa-chi?” So‘nggi yillarda minglab o‘zbekistonliklar uchun kredit shunchaki moliyaviy vositadan kundalik ruhiy bosimga aylanib ulgurdi. Oylik yetmay qolsa – qarz, to‘y qilish kerak bo‘lsa – qarz, telefon yangilansa – muddatli to‘lov. Oson olingan pul asta-sekin insonning xotirjamligi, uyqusi va ruhiy muvozanatini ham o‘zi bilan olib ketadi. O‘zbekistonda kredit olish hech qachon bugungichalik oson bo‘lmagan. Bank ilovalari orqali bir necha daqiqada mikroqarz rasmiylashtirish, maishiy texnikani boshlang‘ich to‘lovsiz xarid qilish yoki “hozir olib, keyin to‘lash” tizimlari kundalik hayotning oddiy qismiga aylandi. Ammo bu qulaylikning ko‘rinmaydigan tomoni ham bor – ruhiy bosim. Ko‘pchilik kreditni imkoniyat sifatida qabul qiladi. Darhaqiqat, ayrim vaziyatlarda qarz insonning mushkulini oson qilishi mumkin: uy olish, davolanish, taʼlim yoki biznes boshlash uchun mablag‘ zarur bo‘ladi. Muammo kreditning o‘zida emas, balki u inson hayotining doimiy hamrohiga aylanganida boshlanadi. Bugungi isteʼmol madaniyati odamni “hozir yashash”ga undaydi. Ijtimoiy tarmoqlarda dabdabali hayot, qimmat telefonlar, hashamatli to‘ylar va sayohatlar odatiy holdek ko‘rsatiladi. Natijada ko‘pchilik o‘z daromadidan kelib chiqib emas, boshqalarning hayotiga qarab yashashni boshlaydi. Ayniqsa, O‘zbekiston jamiyatida “Odamlar nima deydi?” degan tushuncha moliyaviy qarorlarga kuchli taʼsir qiladi. Baʼzan inson ehtiyoj uchun emas, uyat bo‘lmasligi uchun qarzga kiradi. To‘y masalasi bunga eng yorqin misollardan biri. Ayrim oilalar bir kunlik dabdaba uchun yillar davomida qarz to‘laydi. Qimmat restoran, yuzlab mehmon, hashamatli bezaklar – bularning bari ko‘pincha ijtimoiy bosim mahsuli. Eng achinarlisi, to‘y tugaydi, ammo uning moliyaviy og‘irligi oilada uzoq vaqt qoladi. Bu esa asta-sekin ruhiy taranglikni kuchaytiradi. Qarz ruhiyatni o‘zgartiradi Psixologlarning aytishicha, inson miyasi moliyaviy qarzni oddiy raqam yoki vaqtinchalik majburiyat sifatida emas, doimiy xavf manbayi sifatida qabul qiladi. Shu sabab qarzdor odamning organizmi ko‘pincha “ichki xavotir” holatida yashaydi. Ongda tinimsiz bosim bo‘laveradi: “Qanday to‘layman?”, “Agar kechiksa-chi?”, “Yana bank telefon qilsa, nima deyman?” Eng xavotirlisi kredit va qarzlar inson bilan har kuni “birga yashaydi”. To‘lov sanasi yaqinlashadi. Bankdan xabarnoma keladi. Telefon jiringlaydi. Hatto oddiy eslatma ham stress uyg‘otadi. Bu, avvalo, uyquga taʼsir qiladi. Qarzdor odamlarning ko‘pchiligida kechasi ko‘p o‘ylash, tez-tez uyg‘onish, ertalab charchoq bilan turish holatlari kuzatiladi. Chunki miya uyqu vaqtida ham “muammo yechilmagan” degan signalni to‘xtatmaydi. Vaqt o‘tishi bilan bu asab tizimining holdan toyishiga olib keladi. Qarz insonning o‘ziga munosabatini ham o‘zgartiradi. Avvaliga u shunchaki moliyaviy qiyinchilikdek tuyuladi, keyin esa o‘zini omadsiz yoki muvaffaqiyatsiz his qila boshlaydi. Inson yaqinlari oldida o‘zini noqulay sezadi, baʼzan muammolarini yashirishga urinadi. Psixologiyada buni “surunkali stress holati” deb atashadi. Organizm uzoq vaqt davomida xavotir rejimida ishlaganda, hissiy barqarorlik pasayadi. U tez jahllanadigan, tushkun yoki befarq bo‘lib qolishi mumkin. Hatto oddiy gap-so‘zlar ham janjalga sabab bo‘la boshlaydi. Chunki asl muammo ko‘pincha pulning o‘zida emas, insonning ichida yig‘ilib borayotgan bosimda bo‘ladi. Uzoq davom etgan moliyaviy stress depressiya, nevroz, vahima xurujlari va psixosomatik kasalliklarni ham kuchaytirishi mumkin. Ayrim insonlarda bosh og‘rig‘i, yurak tez urishi, qon bosimining oshishi yoki doimiy charchoq paydo bo‘ladi. Tibbiyotda bunday simptomlar ko‘pincha uzoq davom etgan asabiy bosim bilan bog‘lanadi. Qarzdor odam asta-sekin hayotdan zavqlanish hissini yo‘qota boshlaydi. Oldin quvonch bergan oddiy narsalar uni xursand qilmay qo‘yadi. Chunki ongning katta qismi doimiy ravishda bitta muammo – qarzni yopish haqida o‘ylaydi. Natijada inson yashashni emas, faqat “xalos bo‘lishni” o‘ylay boshlaydi. Shu sabab mutaxassislar moliyaviy qarorlarni faqat hamyon imkoniyati bilan emas, ruhiy salomatlik bilan ham o‘lchash kerakligini taʼkidlaydi. Chunki ayrim qarzlarning ustamasi asab tizimiga tushadi. Oiladagi bosim Qarzning yana bir xavfli tomoni – u oilaviy munosabatlarga ham taʼsir qiladi. Moliyaviy muammolar ko‘plab oilaviy janjallarning asosiy sabablaridan biri. Oylikning katta qismi kreditga ketishi, yashirin qarzlar yoki to‘lovni kechiktirish er-xotin orasida ishonchsizlikni kuchaytiradi. Uyda hukm suradigan doimiy asabiy muhit esa bolalarga ham taʼsir qiladi. Chunki stress faqat bir odamning ichida qolmaydi, butun oilaga tarqaladi. Ayniqsa, mehnat migratsiyasi bilan bog‘liq qarzlar alohida muammo bo‘lib qolmoqda. Ayrimlar chet elda ishlashga ketish uchun ham qarz oladi. Kutilgan daromad bo‘lmasa yoki ish yurishmasa, inson ikki tomonlama bosim ostida qoladi: bir tomonda begona muhit, ikkinchi tomonda esa ortib borayotgan qarz. – Qarz odamni ichidan yeb borarkan. Bir vaqtlar faqat ishlash haqida o‘ylaydigan bo‘lib qoldim. Dam olayotganda ham miyam tinchimasdi. Qanday yopaman, qayerdan topaman, degan o‘y doim boshimda aylanardi. Odam yashashni unutib qo‘yar ekan. Men ham bir davr faqat qarzni yopish uchun yashayotgandek bo‘lib qolgandim, – deydi Sherzod Ibrohimov. Yana bir suhbatdoshimiz Dilshod Sultonov esa qarzlar sabab asabiy boʻlib qolganini taʼkidlaydi: – Avvaliga kredit olish oddiy tuyulgandi. Maoshdan sekin-sekin to‘layman, deb o‘ylagandim. Lekin bitta qarzning ortidan boshqasi chiqib ketdi. Bir payt qarasam, oyligim qo‘limga tegmay kreditlarga ketyapti. Telefon jiringlasa, cho‘chib ketadigan odat chiqdi. Notanish raqam ko‘rsam, yuragim tez ura boshlardi. Uyda ham asabiy bo‘lib qoldim. Oldin bunaqa emasdim. Hozir tushunaman: qarz faqat pul emas ekan, u odamning ichidagi xotirjamlikni ham olib qo‘yadi. Moliyaviy savodxonlik yetishmasligi Shu bilan birga, kreditni mutlaq yomonotliq qilib ko‘rsatish ham to‘g‘ri emas. Muammo ko‘pincha moliyaviy savodxonlik yetishmasligida bo‘lishi ham mumkin. Kishilar odatda qarzning uzoq muddatli oqibatlarini hisoblamaydi. Oylik daromadining katta qismini kreditga bog‘lab qo‘yish esa insonni moliyaviy jihatdan erkin harakat qilish imkonidan mahrum qiladi. Mutaxassislarning fikricha, kredit olishdan oldin inson o‘ziga kamida uchta savolni berishi kerak: bu xarid haqiqatan zarurmi, uni qarzsiz amalga oshirishning imkoni bormi va bu qarz ruhiy xotirjamlikni yo‘qotishga arziydimi? Chunki baʼzan inson sotib olayotgan narsasidan ko‘ra o‘z tinchligini qimmatroqqa sotayotgan bo‘ladi. Moliyaviy savodxonlikni oshirish, oilaviy budjetni rejalashtirish va “status uchun yashash” odatidan voz kechish bugungi jamiyat uchun muhim masalaga aylanmoqda. Ayniqsa, yoshlar orasida ijtimoiy tarmoqlar yaratgan sunʼiy ideal hayot ortidan quvish ruhiy va moliyaviy bosimni yanada kuchaytiryapti. Ba’zan odamlar kredit evaziga yangi telefon, dabdabali to‘y yoki qulay hayot sotib olyapman deb o‘ylaydi. Aslida esa eng qimmat narsasi – ruhiy xotirjamligini boy berib qo‘yadi.

4.6.2026 863

Mahallada mehr tizimi

Kech kuzning sovuq kunlaridan birida Ulug‘nor tumani Bobur mahallasidagi tor ko‘chada qo‘lida oziq-ovqat to‘la xalta ko‘targan bir guruh yoshlar qariyb unutilgan hovli tomon yo‘l oldi. Bu mehr, e’tibor va mas’uliyatning ifodasi edi. Ana shu kuni bu xayrli ish tizimli ijtimoiy harakatga aylandi. Bu tashabbusni boshlab berganlardan biri Shoiraxon Mo‘minova edi. U 2022-yildan buyon Bobur mahallasi yoshlar yetakchisi sifatida faoliyat yuritadi. Yoshlar bilan ishlashni o‘zining eng muhim burchi deb bilgan Shoiraxon doim yangi tashabbuslarni ilgari surib, iqtidorli yoshlarni kashf etib keladi. Yoshlar yetakchisi 2024-yilda mahallada, xususan, yoshlar o‘rtasida mehr-oqibatni mustahkamlash maqsadida “Savob” nomli ko‘ngillilar loyihasini yo‘lga qo‘ydi. Mazkur loyiha doirasida faol yoshlar bilan birgalikda homiylik mablag‘lari asosida kam ta’minlangan oilalarga muntazam yordam ko‘rsatib kelinyapti. Shunday savobli ishlar natijasida bugunga qadar 50 dan ziyod oilaga quvonch ulashildi. – Bu loyihani boshlaganimizda oddiy bir niyat bor edi – mahallamizdagi ehtiyojmand oilalarga imkon qadar yordam berish, yoshlar orasida mehr-oqibat tuyg‘ularini kuchaytirish, – deydi Shoiraxon Mo‘minova. – “Savob” loyihasi shu ehtiyojdan kelib chiqdi. Yoshlarimiz bu tashabbusni qo‘llab-quvvatladi. Odatda savobli ishlarimizni oshkor qilmaslikka harakat qilamiz. Ammo shunday bo‘lsa-da, bu haqda eshitgan, bilgan insonlar o‘zlari kelib qo‘shilishni istaydi. Dastlab loyihamiz boshida homiylar juda kam edi. Ba’zan hatto yordamni o‘zimiz yig‘ib, o‘zimiz yetkazgan paytlarimiz ham bo‘lgan. Bugun vaziyat butunlay o‘zgardi. Homiylik qilishni istaydiganlar soni tobora ortib bormoqda. Menimcha, eng katta natija berilgan yordam emas, balki yoshlarimiz qalbida shakllanayotgan mehr va insoniylikdir. Agar biz shu tuyg‘ularni mustahkamlashga erishsak, demak, qilayotgan ishlarimiz besamar emas. Bobur mahallasi balansi: Aholi: 2542 nafar; Yoshlar: 636 nafar; Ayollar: 335 nafar. “Yashil” toifa: 567 nafar; “Sariq” toifa: 62 nafar; “Qizil” toifa: 7 nafar. Mahalla drayveri: xizmat koʻrsatish.   Bugungi kunda yoshlar siyosatida eng muhim talab tizimlilik va manzillilik. Shoiraxon Mo‘minovaning faoliyati +shu ikki tamoyil asosida qurilgani bilan ajralib turadi. 2025-yil davomida u ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan yoshlar bilan ishlashni oddiy ro‘yxat yuritish darajasidan chiqarib, muammolarni aniqlash – tizimga kiritish – yechim topish – nazorat qilish zanjiri asosida tashkil etdi. Natija esa aniq: 9 nafar yosh “Yoshlar daftari”ga kiritilib, muammolari hal etildi; 9 nafarining kontrakt to‘lovi to‘landi; 2 nafariga moddiy yordam berildi; 24 nafar yoshning bandligi ta’minlandi. Shoiraxon Mo‘minova yoshlar bilan ishlashda sportni tarbiya va birlashtiruvchi vosita sifatida samarali yo‘lga qo‘ydi. Natijada yoshlar “Besh tashabbus olimpiadasi” doirasida mini futbol va stol tennisi sport turlarida tuman bosqichida 1-o‘rinni, kurash, shashka, shaxmat, vorkaut hamda yengil atletika yo‘nalishlarida esa 2-o‘rinni egalladi. Milliy kadrlar zaxirasiga kiritildi Yoshlar yetakchisi faqat boshqalarga yo‘l ko‘rsatib qolmay, o‘zi ham doimiy rivojlanishda. “Ibrat farzandlari” loyihasi doirasida u “Super star”, “Tezkor rus tili” va turk tili kurslaridan sertifikatlarni qo‘lga kiritgan. Shoiraxon “Yilning eng namunali mahalla yoshlar yetakchisi” tanlovining tuman bosqichi g‘olibi bo‘lib, viloyatda tuman sharafini munosib himoya qildi. Milliy kadrlar zaxirasiga kiritilgan. Bobur mahallasidan 25 nafar yosh xorijga ishlash uchun ketgan. Shoiraxon Mo‘minova ular bilan muntazam aloqada, ijtimoiy uzilishning oldini olmoqda. Yetakchining mehnatlari natijasida joriy yil 2 nafar yosh Vatanga qaytarilib, fermer xo‘jaliklariga ishga joylashtirildi. Mahallada 4 nafar og‘ir toifadagi ishsiz yosh mavjud. Ular Andijon viloyati Agrobank ATB Ulug‘nor filiali rahbari Allomurod Oʻrinboyevga biriktirilgan. Mas’ulning yoshlar bilan doimiy muloqoti va bandligini ta’minlashga qaratilgan harakati o‘laroq 7 nafar yoshning barchasi ish bilan ta’minlandi. Mahalladan 7 nafar yosh otaliqqa olingan. Ular bilan muntazam suhbatlar, profilaktik ishlar, yuqori darajadagi nazorat olib boriladi. Yoshlarga tuman hokimi, prokuror va FVV mas’ullari biriktirilgan. Bandlikning barqaror yo‘li Setora Boborahimova misolida yoshlarni tadbirkorlikka jalb etish borasidagi amaliy yondashuvning samarasi yaqqol ko‘zga tashlanadi. U dastlab o‘zini o‘zi band qilgan holda 15 million so‘m kredit olib, zarur jihozlar – elektr tokida ishlaydigan pech va xamir qorish uskunasini xarid qilib, yashash xonadonida shirinliklar tayyorlashni yo‘lga qo‘ydi. Tirishqoqligi va izchil mehnati natijasida yana 100 million so‘m miqdorida kredit oldi. Faoliyatini kengaytirib, yakka tartibdagi tadbirkor sifatida ish boshladi. U o‘zini band qilish bilan birga 3 ta yangi ish o‘rni ham yaratdi. Yana 3 nafar shogirdni kasbga o‘rgatish orqali o‘z faoliyatini barqaror rivojlantirib bormoqda. – Dastlab ishni boshlash oson bo‘lmadi, – deydi yosh tadbirkor Setora Boborahimova. – Ham mablag‘, ham tajriba yetishmasdi. Lekin imkoniyat bor ekan, undan foydalanish kerakligini tushundim. 15 million so‘m kredit olib, kerakli jihozlarni xarid qildim va uyimda shirinliklar tayyorlashni boshladim. Avvaliga buyurtmalar kam edi, lekin asta-sekin mijozlar ortib bordi. Eng katta qo‘llab-quvvatlashni mahallamiz yoshlar yetakchisidan his qildim. Keyinchalik faoliyatimni kengaytirishga qaror qildim va yana kredit olib, ishni rivojlantirdim. Bugun o‘zim bilan birga yana bir necha insonni ish bilan ta’minlayotganimdan xursandman. Shogirdlarim bor, ularga o‘rgatyapman. Menimcha, eng muhimi – harakat qilishdan to‘xtamaslik. Agar imkoniyatdan to‘g‘ri foydalansak, kichik ishni ham katta natijaga aylantirish mumkin. Eng muhimi, bu sa’y-harakatlar orqali yoshlar orasida mehr-oqibat, birdamlik va ijtimoiy mas’uliyat kuchaymoqda.

4.6.2026 910

Taraqli mahallasi: REAL IMKONIYATLAR ANIQ NATIJALAR BERMOQDA

Qo‘ng‘irot tumanidagi Taraqli mahallasida yoshlar hayotiga oid muhim qaror katta o‘zgarishlarga yo‘l ochdi: 18 nafar yoshga 16 gektar yer ajratildi. Bu yoshlarning kelajak sari tashlagan dadil qadami bo‘ldi. Eng muhimi, bu imkoniyat natijaga aylandi: tashabbuskor 4 nafar yosh 2025-yilda Qozog‘iston va Ozarbayjon bozorlariga chiqib, 20 tonnadan ortiq, jami 70 million so‘mlik qovun va qovoq eksport qilishga erishdi. – Bizga yer ajratilgan kunni yaxshi eslayman. Avvaliga bu imkoniyatdan qanday foydalanishni o‘ylab, biroz ikkilanib ham qolgandik. Lekin mahallamiz yoshlar yetakchisi bizni bir joyga jamlab, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatdi, kerakli mutaxassislar bilan bog‘ladi. Yerga ishlov berib, qovun va qovoq yetishtirishni boshladik. Har bir bosqichni o‘rganib, tajriba orttirdik. Keyinchalik mahsulotimizni dastlab ichki bozorda, keyin esa eksportga yo‘naltirdik. 2025-yilda Qozog‘iston va Ozarbayjon davlatlariga mahsulot eksport qilganimiz biz uchun katta yutuq bo‘ldi. Bizga berilgan imkoniyat va bildirilgan ishonch o‘z samarasini berdi, – deydi Jonibek Serikbayev. Bugungi kunda mamlakatimizda yoshlar siyosati izchil va tizimli asosda amalga oshirilayotgan bir paytda mahalla darajasida faoliyat olib borayotgan yoshlar yetakchilarining o‘rni tobora ortib bormoqda. Shu jihatdan Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qo‘ng‘irot tumani Taraqli mahallasi yoshlar yetakchisi Nurlan Joljanov faoliyati alohida e’tiborga loyiq. “Taraqli” mahallasi balansi: Aholi: 3016 nafar; Yoshlar: 885 nafar; Xotin-qizlar: 427 nafar.   “Yashil” toifa: 621 nafar; “Sariq” toifa: 262 nafar; “Qizil” toifa: 2 nafar.   Mahalla drayveri: savdo-sotiq va chorvachilik. Aniq natijalar asosi Nurlan Joljanov faoliyatining muhim bosqichlaridan biri yil boshida amalga oshirilgan xatlov jarayonidir. Mahalladagi 13 nafar ishsiz yosh aniqlanib, ular bilan individual ishlandi. Ishlar Prezidentning 2025-yil 14-fevral kungi videoselektor yig‘ilishida belgilangan vazifalar asosida yanada tizimli tashkil etildi. 13 nafar yosh Qo‘ng‘irot tumani komissiyasining 01-44-sonli bayoniga asosan “Ustyurt qidiruv burg‘ulash boshqarmasi” MChJ rahbariga biriktirildi. Yoshlar bilan korxona rahbarlari bevosita uchrashib, ularning muammolari va takliflarini o‘rgandi. Natijada yil davomida ular 100 foiz ish bilan ta’minlandi: 5 nafari doimiy ish o‘rinlariga joylashtirildi; 5 nafariga imtiyozli kredit ajratildi; 2 nafar yoshga subsidiya asosida asbob-uskunalar olib berildi; 1 nafari kasb-hunarga o‘qitildi. Mahallada yoshlar bandligini ta’minlashda “Bitiruvchi yoshlar” dasturi amalga tatbiq etildi. 2025-yilda Taraqlida jami 72 nafar yosh ta’lim muassasalarini bitirib, shundan 24 nafari mehnat bozoriga kirib keldi. Yoshlar yetakchisi ularning qiziqishlarini o‘rgandi. Maktab bitiruvchilarining 8 nafari ta’limni davom ettirdi; professional ta’lim bitiruvchilaridan 1 nafari ishga joylashdi, 1 nafari o‘qishni davom ettirdi; oliy ta’lim bitiruvchilarining 8 nafari ishga joylashdi, 2 nafari o‘qishni davom ettirdi, 2 nafari kredit asosida qo‘llab-quvvatlandi. Umuman olganda, dastur orqali 73 nafar yosh qamrab olinib, yil yakunida 72 nafarining bandligi ta’minlandi. Taraqli mahallasida yoshlarni qo‘llab-quvvatlashda moliyaviy mexanizmlar keng qo‘llanildi. Jumladan, 22 nafar yoshga jami 215 million so‘m imtiyozli kredit ajratildi. PQ-60, PQ-61 va PQ-62-sonli qarorlar ijrosi doirasida qo‘shimcha 390 million so‘m kredit yo‘naltirildi. Mablag‘lar yoshlarning tadbirkorlikni yo‘lga qo‘yishi va daromad manbayiga ega bo‘lishida muhim bo‘ldi. – Bugun Taraqlida erishilayotgan natijalar tizimli yondashuv, har bir yosh bilan individual ishlash va ularga ishonch bildirish natijasidir, – deydi yoshlar yetakchisi Nurlan Joljanov. – Biz faoliyatimizni oddiy suhbat yoki umumiy chaqiriqlar bilan emas, aniq xatlov, muammo va ehtiyojlarni o‘rganishdan boshladik. Har bir yoshning qiziqishi, salohiyati va hayotiy maqsadini aniqlab, shunga mos yo‘l tutishga harakat qildik. Kimdir tadbirkorlikka qiziqdi – kredit bilan qo‘llab-quvvatladik, kimdir kasb o‘rganmoqchi bo‘ldi – o‘qishga yo‘naltirdik, yana boshqasi ish izlayotgan edi – korxonalar bilan bog‘ladik. Eng muhimi, hech bir yosh e’tibordan chetda qolmadi. Yer ajratish tashabbusi ham aynan shu yondashuvning bir qismi edi. Manzilli yordam 2025-yil davomida “Yoshlar daftari” orqali 5 nafar yoshning kontrakt to‘lovi qoplab berildi, 4 nafar yosh turli o‘quv kurslariga jalb etildi, 2 nafar yoshning haydovchilik kursi xarajatlari qoplandi. Bu orqali yoshlarning ta’lim olishi va kasb egallashi uchun zarur sharoitlar yaratildi. Mahallada xorijda mehnat qilayotgan yoshlar bilan ham muntazam ishlar olib borilmoqda. Migratsiyada bo‘lgan 12 nafar yosh bilan doimiy onlayn muloqotlar yo‘lga qo‘yilib, ularning 4 nafari qaytarilib, bandligi ta’minlandi. Yoshlar bilan ishlash hudud bilan cheklanmasdan, ularning har qanday holatida qo‘llab-quvvatlash tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Ijtimoiy himoya va profilaktika Ijtimoiy xavf guruhidagi yoshlar bilan ishlash ham yetakchi faoliyatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Otaliqqa olingan 2 nafar yosh bilan individual ishlash natijasida ulardan biri profilaktika hisobidan chiqarildi va haydovchilik kursiga yo‘naltirildi. Ikkinchisi xorijiy til kurslariga jalb qilinib, xarajatlari qoplab berilmoqda. Bu yondashuv yoshlarni jamiyatga moslashtirish va to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mahalla yoshlari “Besh tashabbus olimpiadasi” doirasida faol ishtirok etib, sportning shaxmat turi bo‘yicha Qoraqalpog‘istonda g‘oliblikni qo‘lga kiritdi. Bundan tashqari, 2023-yili mahalla yoshlari shashka va shaxmat bo‘yicha olimpiadaning respublika bosqichi g‘olibi bo‘ldi. Natijada mahallaga universal va vorkaut sport maydonchalari qurib foydalanishga topshirilgan. Nurlan Joljanov ham shaxsiy yutuqlari bilan yoshlarga o‘rnak bo‘la oladi. U o‘tgan yili “Yilning eng namunali yoshlar yetakchisi” tanlovida tuman va Qoraqalpog‘iston Respublikasi bosqichida g‘oliblikni qo‘lga kiritdi. 2026-yil I chorak yakunlariga ko‘ra O‘zbekiston bo‘yicha “Top 100 yoshlar yetakchilari” ro‘yxatiga kirdi. “Yetakchi Camp” loyihasi doirasida o‘quv seminarlarini muvaffaqiyatli yakunlab, maxsus guvohnoma bilan taqdirlandi.

4.6.2026 777

Test, talqin va adolat: ona tili va adabiyot fanidan milliy sertifikat sinovidagi bahsli jihatlar

Milliy sertifikat tizimi O‘zbekiston ta’lim makonida muhim o‘rin tutuvchi baholash mexanizmi sifatida paydo bo‘ldi. Mazkur tizim nafaqat o‘quvchilar va o‘qituvchilarning bilim darajasini standart mezonlar asosida aniqlash, balki umumiy ta’lim sifatini monitoring qilishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, har qanday baholash tizimi kabi milliy sertifikat imtihonlari ham doimiy takomillashtirishni talab etadi. Ayniqsa, ona tili va adabiyot faniga oid savollarning mazmuni, metodik asoslari va psixologik jihatlari bugungi kunda alohida e’tibor talab qilmoqda. Bu borada soha mutaxassisi sifatida ayrim mulohazalarimizni aytib o‘tishni joiz topdik. Badiiy matn tahlili bilan bog‘liq savollar Milliy sertifikat imtihonlarida 23–27-savollar odatda badiiy matn tahliliga bag‘ishlanadi. Ayni shu savollarda jiddiy metodik muammo yuzaga chiqmoqda. Badiiy matn tabiatan ko‘p qatlamli va ko‘p talqinli hodisadir. Jahon adabiyotshunosligida uzoq vaqtdan beri tan olingan nazariy tamoyillarga, matn tahlili metodlariga asosan bitta matnni turli kitobxonlar yoshi, hayotiy tajribasi, estetik didi va dunyoqarashiga qarab har xil talqin qilishi mumkin. Test tuzuvchi ekspertlar esa ko‘pincha matnga yagona to‘g‘ri talqin nuqtayi nazaridan yondashib, javob variantlarini shakllantirmoqda. Natijada variantlarning mazmunan bir-biriga haddan tashqari yaqin bo‘lib qolishi kuzatilmoqda. Bu holat test topshiruvchida ortiqcha ikkilanishni keltirib chiqaradi va baholashning obyektivligiga putur yetkazadi. Ayniqsa, “muallif nimani nazarda tutgan?” tipidagi savollardan ehtiyotkorlik bilan foydalanish zarur. Adabiyot nazariyasida muallif niyati har doim ham ishonchli tarzda rekonstruksiya qilinavermaydi. Ko‘pincha matn talqini o‘quvchi qabuliga asoslanadi. Shu nuqtayi nazardan, savollarni muallif yoki ekspert pozitsiyasidan emas, balki oddiy kitobxon kuzatishi mumkin bo‘lgan matniy belgilar, obrazlar, mazmun qatlamlari va estetik xulosalar asosida tuzish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Yosh va tajriba omilini hisobga olish zarurati Milliy sertifikat tizimining yana bir muhim kamchiligi — barcha talabgorlar (10–11-sinf o‘quvchilari va ko‘p yillik pedagogik tajribaga ega o‘qituvchilar) uchun yagona test bazasidan foydalanishi. Bu yondashuv adolat va pedagogik muvozanat nuqtayi nazaridan jiddiy savol tug‘diradi. O‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi tabiiy farq — bilim chuqurligi, mantiqiy tahlil tajribasi, matnni qabul qilish darajasi va hayotiy tajriba jihatidan juda katta. Bitta test bazasi bu farqlarni e’tiborga olmaydi. Natijada baholashning ishonchliligi pasayadi. Adolatli yechim sifatida o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun alohida test bazalarini shakllantirishni taklif etish mumkin. Bu har bir auditoriyaning real tayyorgarlik darajasini hisobga olishga va natijalarning obyektivligini oshirishga yordam beradi. Qolaversa, esse mavzularini shakllantirishda ham ayni shu omil e’tiborga olinishi kerak. Aprel-may oylarida o‘tkazilayotgan sinovlarda “Muqim ish o‘rniga ega bo‘lish afzalmi yoki ish o‘rnini tez almashtirishmi?” mavzusidagi esse mavzusining hali ish tajribasi mutlaqo shakllanmagan o‘quvchilar uchun berilishi essening hayotiy dalillar, kuzatuvlar bilan yozilishi kerakligi borasidagi mezonni savol ostiga qo‘yadi.  Ilmiy matnlarda sun’iy murakkablik muammosi Ona tili faniga oid savollarda ilmiy matnlar asosida tuzilgan topshiriqlarda ba’zan sun’iy murakkablikka duch kelinmoqda. Matnlar haddan tashqari murakkab terminlar va sintaktik konstruksiyalar bilan to‘ldirilgani seziladi. Bunday yondashuv zamonaviy kompetensiyaviy ta’lim talablariga to‘liq mos kelmaydi. Kompetensiyaga asoslangan baholash bilimni “matnni tushuna oladimi, asosiy fikrni ajratib oladimi, xulosa chiqara oladimi?” degan savollarga javob izlaydi. Shuning uchun ilmiy matnlar tabiiy, mantiqiy va yosh xususiyatlariga mos bo‘lishi, savollar esa tushunish, tahlil va qo‘llash ko‘nikmalarini sinashga yo‘naltirilishi lozim. G‘azal tahlili yoki zamonaviy she’riyat? 28–32-savollarning ko‘pincha mumtoz g‘azal tahliliga bag‘ishlanishi ham alohida muhokamani talab qiladi. Mumtoz adabiyotning ahamiyatini inkor etish mumkin emas. Biroq maktab yoshidagi o‘quvchilarning adabiy-matniy tajribasi asosan zamonaviy she’riyat bilan shakllanmoqda. Ular kundalik hayotda aruz vazni, tasavvufiy ramzlar va murakkab tarixiy kontekstga ega g‘azallarga nisbatan kamroq duch kelishadi. Shu bois o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan testlarda zamonaviy o‘zbek she’riyati namunalariga kengroq o‘rin berish, she’riy san’atlar va poetik vositalarni zamonaviy janrlar misolida tahlil qilish yanada samarali bo‘ladi. Bu baholash mezonlari bilan o‘quvchilarning real kitobxonlik tajribasi o‘rtasidagi tafovutni kamaytiradi. Adabiyot ro‘yxati milliy, tarbiyaviy va psixologik muvozanatni buzmasligi shart O‘qish tavsiya etilgan badiiy asarlar ro‘yxati ham yosh auditoriyaning psixologik va intellektual xususiyatlarini hisobga olgan holda qayta ko‘rib chiqilishi zarur. Chunki 16–18 yosh oralig‘idagi kitobxonlarning qiziqishlari, dunyoqarashi va ruhiy qabul qilish darajasi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Tanlangan asarlar nafaqat badiiy qiymati, balki tarbiyaviy va ma’naviy salohiyati bilan ham ahamiyat kasb etishi kerak. Ular yoshlarda Vatanga muhabbat, milliy qadriyatlarga hurmat, an’analarga sadoqat, bag‘rikenglik va ijtimoiy mas’uliyat hissini shakllantirishga xizmat qilishi maqsadga muvofiq. “Otamdan qolgan dalalar” (Tog‘ay Murod), “Lolazor” (Murod Muhammad Do‘st), “Qiyomat” va “Asrga tatigulik kun” (Chingiz Aytmatov) kabi asarlar yoshlarning ma’naviy tafakkurini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi va aynan bu asarlarning ro‘yxatdan joy olgani alohida tahsinga loyiq.  Shu bilan birga, Frans Kafkaning “Evrilish” yoki Yuy Xuaning “Yashamoq” asarlari kabi falsafiy jihatdan og‘ir, absurd va pessimistik kayfiyat beruvchi, ma’lum hayotiy tajribani talab qiluvchi badiiy ijod namunalarini o‘smir yoshlar uchun tavsiya etishda ehtiyotkor bo‘lish maqsadga muvofiq. Asarning bestseller qiymatga ega bo‘lishi uni barcha yosh vakillari o‘qishi mumkinligini anglatmaydi. Qolaversa, ayrim asarlar 18+ kategoriyaga ega ekanini ham inobatga olish zarur. Xulosa o‘rnida ta’kidlash o‘rinliki, milliy sertifikat imtihonlari O‘zbekiston ta’lim tizimida sifat nazorati vositasi sifatida katta salohiyatga ega. Biroq test savollarini tuzishda adabiyotshunoslik mezonlari, yosh psixologiyasi, kompetensiyaviy yondashuv va kitobxonlik madaniyatini hisobga olish baholash sifatini yanada oshiradi. Bu masalalar bo‘yicha adabiyotshunoslar, metodistlar, psixologlar va amaliyotchi o‘qituvchilarning keng muhokamasi ta’lim sifatini yanada yuksaltirishga xizmat qiladi. Unutmaylikki, har qanday baholash tizimining asosiy maqsadi bilimni o‘lchash emas, balki bilim va kompetensiyalarni rivojlantirishga ko‘maklashishdir.

4.6.2026 846

Islom moliyasi tarixi

Avvalgi maqolamiz (Islomiy bank afzalmi? “Yoshlar ovozi”, 2026-yil 6-may)da islom moliyasining an’anaviy banklardan farqi, afzalliklari va ishlash tamoyillari haqida so‘z yuritgan edik. Bugun islomiy moliya tarixiga yuzlanamiz. VII asr. Islom moliyasining ildizlari VII asrda Arabiston yarim orolida Islom dinining yoyilishi bilan bog‘liq. Bu davrda iqtisodiyot sudxo‘rlik (ribo)ni butunlay inkor etib, o‘rniga savdo hamda sherikchilikni tatbiq etdi. Shariat qonunlari asosida moliya dunyosida asossiz tavakkalchilik (g‘arar) va qimor (maysir) taqiqlanishi inqilobiy o‘zgarish edi. Natijada, Mudoraba (sarmoya va mehnat sherikchiligi) va Musharaka (mulkiy sherikchilik) kabi vositalar o‘rta asrlarda Ispaniyadan Xitoygacha bo‘lgan hududda savdo aloqalarining asosiga aylandi. Birinchi markazlashgan davlat xazinasi — Baytul-mol zakot va boshqa tushumlar hisobiga ijtimoiy himoyani ta’minlovchi ilk moliya instituti bo‘lib xizmat qildi. XIII–XIX asrlar. Islom olamidagi siyosiy parokandalik va keyinchalik G‘arb davlatlarining mustamlakachilik siyosati natijasida islomiy moliya modellari vaqtincha chekindi. Islom mamlakatlariga G‘arbning foizga asoslangan bank tizimi kirib keldi va an’anaviy islomiy munosabatlar faqat kichik savdo hamda oilaviy munosabatlar darajasida saqlanib qoldi. Biroq bu davrda ham musulmon ulamolari islom iqtisodiyoti nazariyasini asrab qolishga va uni zamon talablariga moslashtirishga urinishdi. 1940–1990-yillar. XX asrning o‘rtalarida ko‘plab musulmon mamlakatlari mustaqillikka erishgach, o‘ziga xos iqtisodiy modelga ehtiyoj kuchaydi. 1963-yilda Misrda Ahmad al-Najjor tomonidan asos solingan Mit Ghamr omonat banki zamonaviy islom bankchiligining birinchi muvaffaqiyatli “laboratoriyasi” bo‘ldi. 1970-yillardagi neft daromadlarining o‘sishi bu sohaga katta turtki berdi. 1975-yilda Islom taraqqiyot banki va Dubai Islamic Bankning tashkil etilishi bilan islom moliyasi rasmiy, xalqaro tizim sifatida tan olindi. 1991-yilda Bahraynda AAOIFI (Islom moliya muassasalari uchun buxgalteriya va audit tashkiloti) tuzilishi sohaning yagona xalqaro standartlarini belgilab berdi. Zamonaviy davr. Bugun islom moliyasi shunchaki diniy ehtiyoj doirasidan chiqib, aktivlarining umumiy qiymati global miqyosda taxminan 4,5 trillion dollardan oshgan ulkan tizimga aylandi. 2002-yilda Malayziyada birinchi xalqaro Sukuk (islomiy obligatsiya) chiqarilishi moliya olamida yangi sahifa ochdi. Hozir London, Singapur va Dubay kabi yirik moliya markazlarida islomiy instrumentlar keng qo‘llanilmoqda. Tizim nafaqat bankchilik, balki Takoful (islomiy sug‘urta), islomiy investitsiya fondlari va yuqori texnologiyali Fintex yechimlarini ham qamrab oladi. Baytul-mol qanday tashkilot bo‘lgan? Baytul-mol (arabcha “mol-mulk uyi”) – islom sivilizatsiyasida davlat xazinasi vazifasini o‘tagan, daromadlarni jamlash va jamiyat manfaatlari yo‘lida tizimli taqsimlashni yo‘lga qo‘ygan ilk moliya muassasasidir. Baytul-molning poydevori Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) davrida qo‘yilgan bo‘lsa-da, u alohida davlat organi sifatida Ikkinchi xalifa Hazrati Umar (r.a.) davrida to‘liq shakllandi. Dastlabki yillarda tushumlar zaxira qilinmasdan darhol muhtojlarga tarqatilgan. Biroq davlat chegaralari kengayishi va iqtisodiy munosabatlarning murakkablashishi natijasida mablag‘larni hisobga olish, saqlash va reja asosida sarflash zarurati tug‘ildi. Hazrati Umar moliya tizimini tartibga solish uchun maxsus reyestrlarni (devon) va xazina binosini tashkil etdi. Ushbu moliya muassasasining daromadlari zakot, xiroj, ushr, jizya, xums hamda vorissiz vafot etganlarning merosi va topilmalardan shakllangan. Baytul-mol zamonaviy ma’nodagi moliya vazirligi va ijtimoiy ta’minot tizimi vazifalarini birlashtirgan holda mablag‘lar ijtimoiy yordam, davlat infratuzilmasi, boshqaruv va mudofaa, zaxira va favqulodda vaziyatlar uchun yo‘naltirgan. *** Islom moliyasi 14 asrlik tarixi davomida real aktivlarga tayanuvchi, inqirozlarga chidamli va axloqiy moliya izlayotgan har qanday jamiyat uchun zarur tizim ekanini isbotladi. Bugungi kunda ushbu tarixiy tajriba O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun ham nihoyatda dolzarbdir. So‘nggi yillarda mamlakatimizda islom moliyasi tamoyillarini joriy etish borasida qat’iy qadamlar tashlanmoqda. Xususan, “Nobank kredit tashkilotlari va mikromoliya faoliyati to‘g‘risida”gi qonun doirasida islomiy moliya xizmatlarini ko‘rsatishga huquqiy asos yaratildi. O‘zbekistonning Islom taraqqiyot banki bilan faol hamkorligi, bank-moliya tizimida “islomiy darchalar”ning ochilishi hamda Sukuk qimmatli qog‘ozlarini chiqarish bo‘yicha olib borilayotgan ishlar yurtimizda yangi sarmoyaviy muhitni shakllantirmoqda. Zero, tarixiy ildizlarga ega bo‘lgan ushbu tizim zamonaviy O‘zbekistonning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim tayanchlardan biri bo‘lishga munosibdir.

4.6.2026 803

Kakliklar

Chor atrofi baland tog‘lar bilan qurshalgan Baxmalsoy kengliklari kakliklar makoni. Har gal quyosh charaqlab bo‘y ko‘rsatgan pallada bu ko‘rkam qushlar mayin va yoqimli sayrab ko‘ngillarga zavq ulashadi. Tog‘ kakliklarining dum tomonida yog‘ chiqaradigan popukchasi bo‘lib, yog‘ingarchilik oldidan ular tumshug‘i, dum va qanotlarini unga tez-tez ishqab turadi. Bu esa qanotlarining ivib, nam bo‘lib qolmasligini ta’minlaydi hamda parvoz chog‘ida quvvatni tejash imkonini beradi. Ammo kakliklar ko‘p vaqtini yerda yurib o‘tkazadi. Tog‘ kakliklari erta bahorda oila qurishga hozirlik ko‘radi. Ko‘p zahmat chekib, shuvoq, jingil va yirik butalar tagiga in quradi. Bu esa juftlikni yanada mustahkamlaydi. Nihoyat nar kaklik uyasi ustida qanotlarini qoqib, juftining tashrifini kutadi. Makiyoni tanasining og‘irlashib ketgani tufayli pastlab uchib, zo‘rg‘a yo‘rg‘alab uyasiga joylashadi. Qisqa vaqt ichida u o‘n ikkitadan yigirmatagacha tuxum qo‘yishi mumkin. Boshqa parrandalardan farqli o‘laroq tuxum bosish, jo‘ja ochish va parvarishlash faqat makiyon kaklik zimmasida bo‘ladi. Bu vaqtda nar kaklik belgilangan hududdan tashqariga chiqmay, uya atrofidan ko‘p uzoqlashmaydi. Polaponlar tuxumni yorib chiqqan zahoti, ozuqa topish ilinjida yo‘rg‘alaydi, qurt-qumursqa, chuvalchang va mayda hasharotlar bilan oziqlanadi. Zaifroqlari esa nobud bo‘ladi. Tog‘-u tosh va adoqsiz keng dalada polaponlar g‘amxo‘r ona kaklik ortidan ergashadi. Ehtiyotkor ona kaklik xavf-xatarni sezgan zahoti ular uchun tashvish chekadi. Qo‘rquvga tushgan polaponlar ona pinjiga suqiladi. Shunda katta kakliklar ular oldida mudofaa halqasini tashkil qiladi... Hademay polaponlar qanot boylab uchishga chog‘lanadi. Bahor va yoz oylarida beozor qushlarni ovlash taqiqlangan bo‘lishiga qaramay, ayrim kaslar kaklik solingan qafasni yashirincha havza bo‘ylari, anhor va buloq yonlariga o‘rnatib, atrofiga jela (tuzoq) qo‘yishadi. Jela ot yolidan tayyorlangan bo‘ladi. Qafasdagi kaklik sayray boshlaganida tevarak atrofdagi kakliklar o‘z hududiga begona qush kelib qolganidan bezovtalanib, u tomon xezlanadi. Lekin tepalikda qanotlarini yozib turgan nar kaklik sayrashi bilan qafasdagi qushning ovozi o‘chadi. Aftidan nar kaklik zo‘rroq chiqadi chog‘i, qafasdagi qush tag‘in sayrashga botinolmaydi. Ovchilarning rejalari barbod bo‘lgach, ular o‘ljani havoga uchirib, ov qilishga o‘tadilar. Ko‘kda to‘s-to‘polon boshlanadi. Bu yovuzliklar oldida beozor qushlar chorasiz qoladi. Hayot uchun kurash. Bunday hol yuz berganda tog‘begi Abulfayz amaki tezda yetib kelib, qonunbuzarlar bilan ro‘baro‘ bo‘ladi va tegishli jazo qo‘llashga kirishadi. Bu jozibali, ko‘rkam qushning ko‘kda charx urib parvoz qilishi, tabiat shaydolariga huzur-halovat va ko‘tarinki kayfiyat bag‘ishlaydi. Onda-sonda uchrab turadigan nopok “ovchi”larning qilmishlari esa kishi g‘ashini qo‘zitadi. Beozor sayroqi qushlarning bekordan bekor uvol bo‘layotganiga achinadi kishi.                                                                            

4.6.2026 826

Yana qancha qurbon kerak?

O‘zbekistonda “stalking” va “femitsid” tushunchalari begona eshitilishi mumkin. Biroq real hayotda bu tushunchalar o‘zining mavjudligini ko‘rsatib kelmoqda. Sababi ayol-qizlarga nisbatan zo‘ravonliklar tez-tez kuzatilmoqda. Bu kabi holatlarning oldini olish uchun jazo choralari kuchaytirilmoqda va qonunchilikka takliflar kiritilyapti. 2026-yil 3-mart kuni Prezidentning “Ayollar va bolalar huquqlarining himoyasini kuchaytirish hamda ularga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik holatlarining oldini olish bo‘yicha qo‘shimcha tashkiliy-huquqiy choralar to‘g‘risida”gi farmoni qabul qilindi. Unga ko‘ra, barcha ko‘rinishdagi tazyiq va zo‘ravonlik holatlaridan himoya qilish tizimini takomillashtirish yuzasidan uch oy muddatda asoslantirilgan takliflar ishlab chiqilishi belgilangandi. Psixologik triller yoki detektiv asarlarda o‘qiganimiz – qurbonni asta-sekin, qadamma-qadam ta’qib qilish, uni doimiy qo‘rquvda ushlab turish kabi mudhish voqealar ko‘z oldimizda ham sodir bo‘layotganiga guvoh bo‘lamiz bugun. Hech bir og‘ir jinoyat, xususan, qotillik to‘satdan, o‘z-o‘zidan sodir bo‘lmaydi. Hammasi jamiyatimiz ko‘pincha oddiy deb qaraydigan holatlardan: uy yoki ishxona oldidagi doimiy kuzatishlar, ijtimoiy tarmoqlardagi tinimsiz nazorat, istalmagan xabarlar va ruhiy bosimdan boshlanadi. Bu harakatlar yuridik va ilmiy tilda “stalking” (ta’qib qilish) deyiladi. Eng yomoni shundaki, ta’qib o‘z vaqtida to‘xtatilmasa, u ertaga albatta femitsidga – ayolni shunchaki ayol bo‘lgani, tajovuzkorga “yo‘q” deya olgani uchungina shafqatsizlarcha o‘ldirishga aylanadi. Xo‘sh, nega bugun bularga jinoiy javobgarlik belgilash suv va havodek zarur? Yaqindagina O‘zbekiston qonunchiligida tarixiy burilish yasashi mumkin bo‘lgan muhim tashabbus ilgari surildi: qonun hujjatlariga stalking va femitsid tushunchalarini kiritish hamda bu qilmishlar uchun to‘g‘ridan to‘g‘ri jinoiy javobgarlik belgilash taklif qilindi. Bu qonunga ikkita yangi xorijiy atamani shunchaki qo‘shib qo‘yish emas, har kuni qo‘rquvda yashayotgan, ammo amaldagi qonunchilikda o‘zi uchun yetarli himoya topolmayotgan yuzlab insonlarning najoti. Hozirgi kunda yosh qizlarga nisbatan ham tahdidlar ko‘p uchraydi. Ular bu ta’qiblardan, telefondagi tahdidlardan o‘zini o‘zi o‘ldirish darajasigacha yetib boryapti. O‘zida jasorat topib adolat izlagan va ta’qibchisiga nisbatan chora ko‘rishni so‘ragan qurbon amalda nimaga erishadi? Qonun ta’qibchining bu tizimli harakatini atigi “mayda bezorilik” yoki “shaxs hayotiga aralashish” sifatida ko‘radi va ma’muriy jarima yozish bilan cheklanadi. Ta’qibchi davlat byudjetiga arzimagan pul to‘laydi-da, erkinlikka chiqadi. Jarima to‘lab, erkinlikka chiqqanidan keyin bu holat takrorlanmaydi deb o‘ylashning o‘zi xato. Jarima qotillikni to‘xtata olmaydi. Ma’muriy chora jabrlanuvchining xavfsizligini ta’minlamaydi, aksincha, jazosizlik hissi ta’qibchini yanada tajovuzkorroq bo‘lishga undaydi. Qonun qachongacha inson hayotiga ochiq tahdidni jarima bilan o‘lchashi mumkin? Shunday insonlar borki, qiz bolaga qo‘ng‘iroq qilib, agar uning aytganini bajarmasa, uning hayotini barbod qilish bilan ochiqdan ochiq qo‘rqitib, shantaj qilyapti. Shu sababdan ham ta’qib va tahdid qilishni jinoiy javobgarlikka tortishni taklif qilish eng yaxshi yechimlardan biri bo‘ladi.