12:56
Aliment haqida 7 ta muhim savolga javob
09:53
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev “Buyuk ipak yo‘li” xalqaro turizm markazining ochilish marosimida ishtirok etdi.
15:07
SHIFOKOR BO‘LMOQCHIMAN
15:19
Yoshlar yetakchisi, balansi, daftari
15:46
Kitob va internet bir-birini to‘ldirishi kerak(mi?)
18:40
Aliment miqdori, chet elga chiqishga taqiqni olib tashlash, alimentni kamaytirish: aliment bo‘yicha muhim 10 ta qoida
11:14
Yangi stipendiya: miqdori 1 020 ming soʻm!
27.8.2026 259
Toshkentdan Pensilvaniyagacha: Xojiakbar Abdusamadov qurilish huquqi va ko‘chmas mulk sohasida xalqaro darajadagi yurist karyerasini qanday shakllantirmoqda?
Uning yo‘li xalqaro ilmiy tanlovlar va konferensiyalardan boshlanib, yetakchi yuridik firmada davom etdi va AQSHning nufuzli universitetlaridan birida ta’lim olish bilan davom etmoqda.
25.8.2026 231
UNIVERSITET REYTINGI NIMANI O‘ZGARTIRADI?
QS yoki Times Higher Education (THE) kabi nomlar asosan xorijda o‘qishni rejalashtirayotgan yoshlar yoki oliy ta'lim sohasi mutaxassislariga tanish edi.
25.8.2026 227
EGAMANLIK KUNLARI (badia)
Ko‘chada yurar ekanmiz, O‘zbekistonning mustaqil davlat ekanini ko‘rsatadigan alohida bir belgini izlamaymiz. Bunga hojat-da yo‘q. Aslida ko‘zimizga, ongimizga singib ketgan girdimizdagi aksar voqelik mustaqillik nishonlari. Davlat idoralari peshtoqidagi yozuvlar, maktab hovlisida hilpirayotgan bayroq, qo‘limizdagi pasport, ko‘chadagi reklamalar...
25.8.2026 229
“BILIB TURIB, BILMAGANGA OLISHADI” yoxud 1700 so‘mlik mas’uliyatsizlik
Tallinda esa shahar aholisi uchun jamoat transporti bepul bo‘lishiga qaramay, safarni validator orqali qayd etmagan fuqarolarga 40 yevro jarima solinadi.
25.8.2026 247
Sarafan marketing yoki iste’molchi fikri nega qiziq?
Biror mahsulot tanlashdan oldin ko‘pchilik reklamalarga emas, sharhlarga e’tibor beradi, ijtimoiy tarmoqlardagi izohlarni ko‘radi yoki tanishlaridan tavsiya so‘raydi. Reklama hayotimizning deyarli barcha jabhalarini egallaganiga qaramay, iste’molchilar ko‘proq boshqa odamlarning tavsiyasiga tayanishni afzal ko‘radi. Mutaxassislar buni reklama samarasining pasayishi, axborot oqimining keskin ortishi va inson psixologiyasi bilan izohlaydi. Natijada an’anaviy marketing usullaridan biri – “sarafan marketing” raqamli texnologiyalar yordamida yangi bosqichga ko‘tarilmoqda.
25.8.2026 195
Qo‘ng‘iroq qilmang, yozing! Nega yoshlar muloqotdan ko‘ra yozishmalarni afzal ko‘radi?
Xo‘sh, siz-chi? Oxirgi marta qachon biror do‘stingizga hech qanday sabab va oldindan ogohlantirishsiz, shunchaki gaplashish uchun qo‘ng‘iroq qildingiz?
25.8.2026 192
Ichki migratsiya mamlakat bo‘ylab imkoniyatlarning qanday taqsimlanganini ko‘rsatadi
Bir odamning tug‘ilib-o‘sgan joyini tashlab, boshqa bir joyga ko‘chib ketishini shaxsiy qaror sifatida tabiiy qabul qilish mumkin. Ammo juda ko‘pchilik ko‘chishni istasa, bu endi alohida oilalarning emas, butun mamlakatning demografik va iqtisodiy hayotiga ta’sir qiladigan jarayonga aylanadi. Ichki migratsiya dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida uchraydi. Odamlar odatda o‘zlari uchun imkoniyat ko‘proq bo‘lgan joyga intiladi. Ammo ular qayerga va qanchalik erkin ko‘cha olishi faqat shaxsiy xohishga emas, davlat siyosati, uy-joy bozori, mehnat bozori va hududlar o‘rtasidagi farqlarga ham bog‘liq. Migratsiyaning eng oddiy sababi – iqtisodiy sharoit. Yirik shaharlar odatda ko‘proq ish, biznes va ta’lim imkoniyatlarini taklif qiladi. Bundan tashqari, umumiy infratuzilma masalasi: yaxshi maktab, universitet, shifoxona, transport yoki boshqa xizmatlarning mavjudligi ham odamlarning qaroriga ta’sir qiladi. Turmush qurish, oiladan mustaqil yashash yoki qaytish kabi sabablar ham bor. Urush, zo‘ravonlik, tabiiy ofatlar, suv tanqisligi, qurg‘oqchilik yoki ekologik muammolar tufayli ham odamlar ko‘chishga majbur bo‘ladi. Shu sababli ichki migratsiyani faqat “Qishloqdan shaharga ish izlab ketish” bilan izohlash noto‘g‘ri. Jahon Banki va UNDP ma’lumotlariga ko‘ra, ichki migrantlar soni taxminan 760 million deb ko‘rsatilgan. Biroq mamlakatlarda ichki migratsiyani o‘lchash usullari bir xil emas va global miqyosda muntazam yangilanadigan yagona statistika yo‘q. Dunyoda ichki migratsiyaning eng katta yo‘nalishlaridan biri – urbanizatsiya. Odamlar iqtisodiy faoliyat, ish, ta’lim va xizmatlar jamlangan shaharlarga intiladi. Shu sababli ichki migratsiya va shaharlashish bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Ammo barcha mamlakatlarda jarayon bir xil emas. Xitoy va Hindiston kabi davlatlarda qishloqlardan yirik shaharlarga katta oqim kuzatilgan bo‘lsa, ayrim rivojlangan mamlakatlarda qimmat uy-joy va zich shahar hayotidan qochib, kichik shaharlarga yoki qishloqlarga ko‘chish ham uchraydi. Shu ma’noda migratsiya mehnat resurslarini ehtiyoji yuqori bo‘lgan joylarga taqsimlashga yordam beradi. Ammo jarayon juda tez yoki bir tomonlama kechishi bir qancha muammolarni keltirib chiqarishi ham mumkin. Aholi qisqa vaqt ichida bir necha yirik shaharga to‘plansa, uy-joyga talab oshadi. Ijara haqi qimmatlashishi, yo‘llarda tirbandlik kuchayishi, maktab va shifoxonalarga yuklama ortishi mumkin. Shaharning mavjud infratuzilmasi yangi aholini qabul qilishga ulgurmasa, iqtisodiy imkoniyatlar bilan birga yashash xarajatlari ham oshadi. “Seitz”ning O‘zbekistondagi ichki migratsiya va propiska tizimiga bag‘ishlangan tadqiqotiga ko‘ra, 2018-yilda rasmiy ichki migratsiya darajasi aholining atigi 0,5 foizi atrofida bo‘lgan. L2CU so‘rovida esa aholining taxminan 5 foizi tug‘ilgan viloyatidan boshqa viloyatda yashayotgani aniqlangan. So‘nggi bir yil ichida ko‘chganlar ulushi esa atigi 0,3 foiz bo‘lgan. Besh yillik davr bo‘yicha viloyatlararo migratsiya darajasi 1,24 foizni tashkil etgan. Buning asosiy sabablaridan biri – “propiska” tizimi edi. Sovet davridan meros bo‘lib qolgan ro‘yxatga olish tizimi O‘zbekistonda odamlarning yashash joyini tanlashiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Ayniqsa, Toshkentga doimiy ko‘chib kelish bo‘yicha cheklovlar kuchli bo‘lgan. “Seitz” tadqiqotida Toshkent 1999-yilda alohida tartibga ega yopiq shahar sifatida belgilanganini, 2011-yilda esa ayrim cheklovlar Toshkent viloyatiga ham kengaytirilganini qayd etgan. Bu tizimning ta’sirini demografik raqamlarda ham ko‘rish mumkin. 2000–2019-yillarda O‘zbekiston aholisi 36 foizga oshgan, Toshkent shahri aholisi esa atigi 17 foizga ko‘paygan. Keyingi yillarda O‘zbekistonda yashash hududida ro‘yxatdan o‘tish tizimi isloh qilindi. Odamlarning mamlakat ichida harakatlanishiga oid ayrim ma’muriy to‘siqlar yumshatildi. Biroq qonuniy imkoniyat kengaygani bilan odamning real imkoniyati avtomatik ravishda oshib qolmaydi. Bugungi kunga kelib narxlar, ko‘chmas mulk, infratuzilma masalalari ko‘proq ahamiyat kasb eta boshladi. O‘zbekistonda ichki migratsiya haqida gapirganda, ekologik omilni chetlab o‘tib bo‘lmaydi. Jahon Bankining O‘zbekiston bo‘yicha iqlim va taraqqiyot hisobotida suv tanqisligi, qurg‘oqchilik, ekstremal issiqlik, chang bo‘ronlari va Orol dengizning qurishi mamlakat uchun muhim xavf sifatida ko‘rsatilgan. Hisobotga ko‘ra, 2030-yilga borib kamida 8 million kishi juda yuqori iqlim xavfi mavjud hududlarda yashashiga to‘g‘ri kelishi mumkin. Iqlim sharoitining yomonlashishi qishloq xo‘jaligi, daromad va ish o‘rinlariga ta’sir qilmay qolmaydi. Natijada odamlar u yerdan ko‘chib ketishga majbur bo‘ladi. Shu sababli kelajakdagi ichki migratsiyani iqlim xaritasi ham belgilaydi. Bugungi rasmiy statistika ichki migratsiyaning mamlakatda ham davom etayotganini ko‘rsatadi. Milliy statistika qo‘mitasining SIAT ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda O‘zbekiston hududlariaro 252,8 ming kishi ko‘chgan. 2024-yilda bu ko‘rsatkich 241,8 ming edi. Toshkent shahri va viloyati, Samarqand, Farg‘ona va boshqa iqtisodiy yoki ta’lim markazlari aholining ichki harakatida muhim rol o‘ynaydi. Ichki migratsiya – mamlakat bo‘ylab imkoniyatlarning qanday taqsimlanganini ko‘rsatadigan jarayon. Buni yaxshi yoki yomon hodisa deb bo‘lmaydi. U odamlarning iqtisodiy va ijtimoiy imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin. Agar odam Toshkentga yaxshiroq ish uchun ko‘chsa, bu uning iqtisodiy imkoniyatini kengaytirishi mumkin. Ammo odam o‘z hududida ish, sifatli ta’lim, tibbiyot yoki yashash sharoitini topa olmagani uchun ketayotgan bo‘lsa, muammo uning ko‘chganida emas. Shu bilan birga, boshqarilmagan yoki haddan tashqari markazlashgan migratsiya shaharlar va qishloqlarda yangi muammolarni keltirib chiqarishi ham mumkin. Ichki migratsiya qanday kechayotganini kuzatish imkoniyatlar mamlakat bo‘ylab qanchalik teng taqsimlanganini, hududlardagi iqtisodiy vaziyat, mehnat sharoitlari, turmush darajasini bilishga yordam beradi.
25.8.2026 223
BIOHAKING: Insoniyat o‘zini qayta yarata oladimi?
Bir necha yil oldin inson xotirasini kuchaytirish, kamroq uxlash bilan ko‘proq ishlash yoki genlar yordamida kasalliklarning oldini olish haqidagi g‘oyalar faqat fantastik filmlarga xos edi. Bugun esa bu mavzular oddiy odamlar hayotiga ham kirib kelmoqda. Aqlli gadjetlar orqali salomatlikni kuzatish, ovqatlanishni genetik xususiyatlarga moslashtirish, miya faoliyatini yaxshilash yoki inson imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan texnologiyalar yoshlar orasida tobora ommalashmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda esa “O‘z tanangni optimallashtir”, “Biologik chegaralaringni oshir” kabi g‘oyalar tarqalyapti. Biohaking va genetik tahrir insoniyatga kasalliklarni davolash, umr sifatini yaxshilash va yangi ilmiy yutuqlarga erishish imkonini berishi mumkin. Biroq bu texnologiyalar inson tanasi, kelajak avlod va jamiyat oldida yangi axloqiy hamda xavfsizlik masalalarini ham yuzaga chiqaradi. Xo‘sh, inson o‘z biologik kodini qanchalik o‘zgartira oladi? Buni qilish kerakmi o‘zi? “O‘zing bajar” “Biohacking” atamasi texnologiya olamidagi “hacking” tushunchasidan kelib chiqqan. Dasturlashda haker tizim kodini o‘zgartirib, imkoniyatlarini oshirish yoki ishlash usuliga ta’sir qilishga harakat qiladi. Biohakingda esa gap insonning o‘z biologik tizimi – tanasi, miyasi, immun tizimi va genlari ustida ishlash haqida boradi. Oddiy qilib aytganda, biohaking – inson imkoniyatlarini zamonaviy texnologiyalar, maxsus ovqatlanish tartibi, turmush tarzidagi o‘zgarishlar va biologik tadqiqotlar yordamida yaxshilashga urinish. Maqsad – sog‘liqni nazorat qilish, jismoniy va aqliy imkoniyatlarni oshirish yoki organizm faoliyatini “optimallashtirish”. Biohaking rasmiy akademik fan yoki mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida tan olinmagan. U ko‘proq “O‘zing bajar” (DIY – Do it yourself) tamoyiliga asoslangan global harakat hisoblanadi. Bu oqim tarafdorlari o‘zini o‘z tanasi va salomatligi ustida faol ishlaydigan shaxs sifatida ko‘radi. Biohaking maqsadi va xavf darajasiga qarab bir necha yo‘nalishga bo‘linadi. Maishiy yoki kundalik biohaking – eng ommaviy va nisbatan xavfsiz shakl. Bunga uyqu rejimini tartibga solish, intervalli ochlik, sport mashg‘ulotlarini aqlli soatlar orqali kuzatish kabi odatlar kiradi. Bu usullar odatda katta xavf tug‘dirmaydi va ko‘pchilik qo‘llaydi. Nutrigenomika – inson genlari va ovqatlanish o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganadi. Bunda genetik tahlillar orqali organizmga mos individual parhez, vitaminlar yoki miya faoliyatini yaxshilashga qaratilgan nootroplar tanlashga harakat qilinadi. Biroq genetik ma’lumotlarni noto‘g‘ri talqin qilish yoki mutaxassis maslahatisiz qo‘llash turli nojo‘ya ta’sirlarga olib kelishi mumkin. Kibernetik biohaking yoki “Grinders” harakati – texnologiyalar yordamida inson tanasini o‘zgartirishga qaratilgan yo‘nalish. Bu turdagi biohakerlar teri ostiga RFID va NFC chiplari, turli datchiklar yoki elektron implantlar joylashtirish orqali inson imkoniyatlarini kengaytirishga urinadi. Ammo bunday amaliyotlar infeksiya, jarrohlik xavflari va organizmning begona qurilmalarga munosabati bilan bog‘liq muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. DIY biologiya (mustaqil genetik tajribalar) esa biohakingning eng murakkab va xavfli yo‘nalishlaridan biri. Bu rasmiy ilmiy laboratoriyalardan tashqarida, ba’zan uy sharoitida CRISPR kabi gen tahrirlash texnologiyalari va biologik materiallar bilan tajribalar o‘tkazishni anglatadi. Bunday tajribalar biologik xavfsizlik, sog‘liq va axloqiy me’yorlar bilan bog‘liq savollarni yuzaga keltiradi. CRISPR-Cas9 Biohaking haqidagi eng katta bahslar genetik tahrir masalasida yuzaga keladi. Bu yo‘nalishdagi eng muhim kashfiyotlardan biri – CRISPR-Cas9 texnologiyasi. Unga genomni o‘zgartirish sohasida haqiqiy inqilob yasagan usul sifatida qaraladi. CRISPR inson DNKsidagi ma’lum bir genni topish va unga o‘zgartirish kiritish imkonini beruvchi “biologik qaychi”ga o‘xshaydi. Xuddi kompyuterdagi matn muharririda xato yozilgan so‘zni o‘chirib, o‘rniga yangisini yozgandek, bu texnologiya ham genetik koddagi ayrim nuqsonlarni tuzatishga yordam beradi. CRISPR texnologiyasining kashfiyotchilaridan biri, Nobel mukofoti laureati Jennifer Doudna bu kashfiyot insoniyatga biologik kodni o‘zgartirish imkonini berganini, biroq bunday kuch katta mas’uliyatni ham talab qilishini ta’kidlagan. Bu texnologiyani yaratgan Jennifer Doudna va Emmanuyel Sharpartye 2020-yilda kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini olgan. CRISPR yordamida ilgari davolash qiyin bo‘lgan ayrim irsiy qon kasalliklari, ko‘rlikning ayrim turlari va boshqa kasalliklarni molekulyar darajada davolash bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Biroq CRISPRning xavfi ham bor. Texnologiyaning tobora arzonlashayotgani va undan foydalanish imkoniyati kengayayotgani sababli genetik tajribalar faqat professional laboratoriyalar doirasida emas, mustaqil biohakerlar orasida ham paydo bo‘lmoqda. Berlin bemori Biohaking va zamonaviy biotexnologiyalar tarixida inson imkoniyatlarini kengaytirishga uringan, katta bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan bir qancha tajribalar bor. Ulardan biri – Timoti Braun (“Berlin bemori”) holati. U ildiz hujayralari terapiyasi va o‘ziga xos genetik xususiyatga ega donor hujayralari yordamida OIV (OITS) kasalligidan to‘liq tuzalgan dunyodagi birinchi inson sifatida tarixga kirdi. Bu voqea olimlar va biohakerlarning regenerativ tibbiyot hamda genetik davolash imkoniyatlariga qiziqishini yanada oshirdi. Biohakingning yana bir muhim yo‘nalishi miya va texnologiyalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishdir. Miya-kompyuter interfeyslari (BCI) orqali inson miyasi faoliyatini raqamli qurilmalar bilan bog‘lash imkoniyatlari sinovdan o‘tkazilmoqda. Masalan, “Neuralink” kabi loyihalar miya va sun’iy intellekt o‘rtasidagi aloqani rivojlantirishni maqsad qilgan bo‘lsa, “OpenBCI” kabi ochiq platformalar miya to‘lqinlarini (EEG) kuzatish imkonini beruvchi texnologiyalarni ommalashtiryapti. Nega odamlar o‘zini xavfga qo‘yadi? Biohakingning eng bahsli jihatlaridan biri – insonni o‘z tanasi ustida xavfli tajribalar o‘tkazishga nima undashi masalasi. Axir tibbiy yoki biologik bilimlari yetarli bo‘lmagan odam nega o‘z sog‘lig‘i va kelajagini xavf ostiga qo‘yadi? Mutaxassislar bu holat ortida qiziqishdan tashqari chuqur psixologik va ijtimoiy omillar borligini aytadi. Birinchi omil – nazoratni o‘z qo‘liga olish istagi. Ba’zilar an’anaviy tibbiyot tizimini juda sekin, murakkab yoki qimmat deb biladi. Ayniqsa, uzoq davom etadigan kasalliklardan aziyat chekayotgan yoki sog‘lig‘i bilan bog‘liq muammolarga yechim izlayotgan odamlar yangi usullarni mustaqil sinab ko‘rishga moyil bo‘ladi. Ular tanasini shifokor yoki tizim emas, aynan o‘zi boshqarishi kerak degan fikrga keladi. Ikkinchi sabab – qoidalarga qarshi chiqish va ochiq ilm-fan g‘oyasi. Ayrim bioxakerlar ilmiy bilimlar faqat yirik laboratoriyalar va universitetlar qo‘lida bo‘lib qolmasligi, har bir inson tajriba qilish va yangi kashfiyotlarda ishtirok etish imkoniga ega bo‘lishi kerak deb hisoblaydi. Ular buni ilm-fanni demokratlashtirish deb ko‘radi. Yana bir kuchli omil – mashhurlik istagi. TikTok, Instagram va YouTube kabi platformalarda noodatiy tajribalar, ekstremal sinovlar yoki “inson imkoniyatlarini oshirish” haqidagi videolar tez tarqaladi. Ba’zan ko‘proq ko‘rish va e’tibor olish istagi insonlarni xavfli qarorlar qabul qilishga undashi mumkin. Bundan tashqari, biohaking ortida insoniyatning qadimiy orzularidan biri – o‘z chegaralarini kengaytirish istagi ham yotadi. Odamlar doim uzoqroq yashash, kuchliroq bo‘lish, xotirani yaxshilash yoki kasalliklardan himoyalanish yo‘llarini izlab kelgan. Bugungi texnologiyalar esa bu istaklarni avvalgidan ko‘ra realroq ko‘rsatyapti. Biohaking inson imkoniyatlarini kengaytirish uchun katta umidlar berayotgan bo‘lsa-da, uning xavfli tomonlari ham mavjud. Ayniqsa, inson organizmiga tibbiy nazoratsiz aralashish kutilmagan va ba’zan qaytarib bo‘lmaydigan oqibatlarga olib kelishi mumkin. DNKdagi o‘zgarish oddiy tajriba emas, undagi xatolarni ortga qaytarish imkoni har doim ham bo‘lavermaydi. CRISPR texnologiyasida kerakli gen bilan birga boshqa qismlarga ham ta’sir ko‘rsatish ehtimoli mavjud. Ayniqsa, embrion yoki jinsiy hujayralardagi genetik o‘zgarishlar keyingi avlodlarga ham o‘tishi mumkin... O‘zbekistonlik yoshlar hayotiga ham kirib kelyapti Internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali genetik testlar, nootroplar, biologik qo‘shimchalar, “aqlli” qurilmalar va turli optimallashtirish usullari allaqachon o‘zbekistonlik yoshlar hayotiga kirib kelyapti. Dasturlashni biologiya bilan birlashtira oladigan yoshlar genetik ma’lumotlarni tahlil qilish, individual tibbiyot, yangi diagnostika usullari va biotexnologik tadqiqotlarda muhim rol o‘ynashi mumkin. Demak, yoshlar uchun asosiy vazifa o‘z organizmida nazoratsiz tajriba o‘tkazish emas, bu texnologiyalarni tushunadigan, ularning imkoniyati bilan birga xavfini ham baholay oladigan avlodga aylanishdir. Bunday kuch katta mas’uliyatni ham talab qiladi.
